اصل و قدمت:

تربچه، قرن‌های زیادی است که کشت می‌شود و کتیبه‌ها بر روی اهرام نشان می‌دهد که در 2000 سال قبل میلاد مسیح کشت می‌شده است. اصل ترب و تربچه احتمالاً از اروپا و آسیاست.

اهمیت:

در کشور ما تقریباً هیچ شهر و روستایی نیست که با نام این گیاه آشنایی نداشته باشد.

ریشه غده‌ای و قرمز رنگ تربچه مزه‌ای اشتها آور دارد و برای هضم غذا بسیار سودمند است و به صورت سبزی خوردن و خام مورد مصرف قرار می‌گیرد.

انواع ترب سفید و سیاه نیز به ویژه در فصل زمستان که دیگر سبزی‌ها کمیاب می‌شوند به صورت خام و به عنوان سبزی خوردن (به شکل ورقه‌های نازک و یا ریشه‌های رنده شده) سر سفره آورده می‌شوند.

گرچه ترب و تربچه فراوان کاشته و ارزان فروخته می‌شود ولی چون دوره رویش آنها کوتاه است و می‌توان آنها را به تدریج کاشت و خیلی زود برداشت نمود می‌توان گفت یکی از فرآورده‌های اقتصادی است.

مشخصات بتانیکی:

ترب و تربچه گیاهانی دولپه از خانواده چلیپاییان و از جنس رافانوس هستند.

مشخصات گیاه‌شناسی تربچه:

گیاهی از گونه رافانوس ساتیووس است. گیاهی علفی و یک‌ساله است.

ریشه‌ها: غده‌ای، رنگ بیرونی آن قرمز یا سفید، گرد، استوانه‌ای یا مخروطی بافت درونی ریشه سفید است.

ساقه‌ها: مستقیم، کرک‌دار که گاه ارتفاع آن تا یک متر نیز ممکن است برسد.

برگ‌ها: با دمبرگ نسبتاً بلند به صورت ساده و تک‌تک و متناوب در روی ساقه ظاهر می‌شوند. پهنک برگ نسبتاً بزرگ با بریدگی‌ها و دندانه‌های کوچک و بزرگ در حاشیه برگ، رویه و پشت برگ‌ها زبر و دارای کرک‌های خار مانند است.

گل‌ها: سفید یا صورتی رنگ و کوچک با گل آذین انتهایی بلند.

بذور: زرد، قهوه‌ای، آجری رنگ یا قرمز می‌باشد و حدود 5 سال قوه نامیه خود را حفظ می‌کند و در کمتر از یک هفته می‌روید.

مشخصات گیاه‌شناسی ترب:

گیاهی از گونه رافانوس ساتیووس و رقم رافانوس ساتیووس واریته لانجی پیناتوس می‌باشد. ترب گیاهی دوساله است. در سال اول، تولید ریشه قابل مصرف و در سال دوم، تولید گل و بذر می‌نماید.

ریشه‌ها: بزرگ، استوانه‌ای، بلند.

برگ‌ها: دارای شکاف‌های عمیق(بریدگی‌های عمیق) و به رنگ سبز تیره می‌باشند.

گل‌ها: سفید یا صورتی کم‌رنگ هستند.

بذر: شبیه بذر تربچه می‌باشد.

انواع ترب:

ترب سیاه: غده‌های نسبتاً بلند، پوست غده به رنگ سیاه، گوشت غده به رنگ سفید، گوشت آن ترد و آبدار است در صورتی که زیاد در زمین بماند خَشَبی می‌شود.

ترب بنفش زمستانه گورنی

ترب سفید روسی

ترب قرمز زمستانه چینی

انواع تربچه:

تربچه کادر: شکل آن کاملاً گرد و کوچک و زیبا و دارای ریشه نازک است. غده آن دارای رنگ قرمز بسیار یک‌دست و بازارپسند می‌باشد.

تربچه صبحانه فرانسوی: غده آن نیمه بلند، استوانه‌ای، قرمز رنگ با انتهای کمی سفید رنگ و ریشه سفید و گاهی رنگ آن ارغوانی است. مغز آن آبدار و ترد است و زود اسفنجی نمی‌شود.

تربچه پرنوت: غده آن نیمه کشیده، دراز و قرمز رنگ و انتهای آن سفید است.

تربچه گودری: غده آن گرد، قرمز رنگ، انتهای آن سفیدی زیادی دارد. برای پیش‌رس کردن مناسب است.

تربچه چری‌بل: غده آن قرمز روشن، توپر، ترد و شیرین است. محصول آن ظرف 3 هفته قابل مصرف می‌شود.

شرایط رویشی ویژه:

آب و هوا:

تقریباً در هر نوع آب و هوایی می‌توانید آنها را بکارید، ولی برای حصول بهترین نتیجه؛ کشت آن در مناطق معتدل و معتدل مرطوب است.

اگر در مناطق شمال ایران (گیلان، مازندران، گرگان) مناطق مدیترانه‌ای ایران (سرتاسر کردستان، لرستان، شمال خوزستان، شمال فارس، شمال جلگه ساحلی دریای عمان، منطقه جیرفت، جبال بارز، ساردوئیه) و مناطق استپی ایران مانند آذربایجان، خراسان، اصفهان، اراک، همدان و ملایر و غیره اقدام به کاشت آنها نمایید نتیجه خوبی به دست خواهید آورد.

خاک:

در هر نوع خاکی می‌توانید بکارید ولی بهترین نتیجه را از کاشت آن در زمین‌های لیمونی سبک و پوک به دست خواهید آورد.

در زمین‌های سنگین، غده آن به خوبی تشکیل نمی‌شود. در مورد ترب‌های سیاه و سفید که غده‌ای بزرگ‌تر دارند حتماً از خاکی با بافت درشت و ماسه‌ای استفاده کنید تا غده بتواند به تدریج رشد کند. در ضمن برای کاشت ترب حتماً از خاکی عمیق استفاده کنید.

حرارت:

بهتر است در گرمای تابستان اقدام به کاشت آن نکنید؛ زیرا ریشه‌های آن خشن و تند و غیرقابل مصرف می‌شوند.

نور:

در مکانی روشن و آفتابی کشت نمایید.

ویژگی‌های خاص کشت:

تهیه زمین:

زمین را شخم نمایید. سپس با دیسک سطح خاک را کاملاً نرم کنید.

زمان کاشت:

در دو زمان بهار و پاییز اقدام به کاشت نمایید.

در شمال ایران و در مناطق گرمسیری ایران که آب و هوا مناسب است تقریباً در تمام فصول سال می‌توانید آن را بکارید (البته در نظر داشته باشید که گرمای تابستان به محصول آسیب می‌رساند).

مقدار بذر مصرفی:

برای کاشت یک هکتار حدود 12 تا 15 کیلوگرم بذر مصرف نمایید.

نحوه کاشت:

ترب و تربچه را در زمین اصلی و به روش خطی کشت نمایید. پس از سپردن بذر به خاک، زمین را دندانه سپس یک غلتک سبک بزنید تا خاک بذر بچسبد. بهتر است زمین را قطعه‌بندی کنید و هر قطعه را با فاصله 10 تا 15 روز از هم بکارید زیرا اگر کاشت تمام مزرعه را در یک دفعه انجام دهید تربچه‌هایی که در آخر برداشت می‌نمایید به علت زیاد ماندن در خاک پوک خواهند شد.

عمق کاشت:

بذور را در عمق 1 سانتی‌متری بکارید زیرا اگر عمیق‌تر بکارید ریشه‌ها کشیده‌تر خواهند شد.

فواصل کشت:

فواصل ردیف‌‌های تربچه را 20 تا 30 سانتی‌متر انتخاب کنید.

فواصل ردیف‌های ترب را 40 تا 60 سانتی‌متر در نظر بگیرید.

فواصل بوته‌ها روی ردیف‌ها را حدود 5 تا 10 سانتی‌متر انتخاب نمایید.

کوددهی:

کود دامی کاملاً پوسیده را به میزان 30 تا 35 تن در هکتار به زمین بدهید (حدود 2 هفته قبل از کاشت).

کود دامی را اگر کاملاً پوسیده نباشد حدود 3 تا 4 ماه قبل از کاشت به زمین بدهید. کودهای شیمیایی را به مقادیر زیر برای هر 100 مترمربع در نظر بگیرید:

آمونیترات 20% : 2 کیلوگرم

سوپرفسفات 16% : 2/5 کیلوگرم

سولفات پتاسیم 48% : 2 کیلوگرم

مراقبت‌های داشت:

وجین:

مرتباً فاصله ردیف‌ها را وجین نمایید.

سله‌شکنی:

پس از هر آبیاری در صورتی که بافت خاک به حدی سنگین باشد که سله ببندد سطح خاک را سله‌شکنی کنید.

آبیاری:

به علت رشد سریع تربچه در فصل بهار و تابستان، هر شش روز یک‌بار زمین را آبیاری نمایید و در فصل پاییز و زمستان با توجه به وضع باران منطقه آبیاری را انجام دهید. نباید اجازه دهید زمین کاملاً خشک شود.

دقت کنید که آبیاری تربچه باید منظم و یکنواخت انجام شود زیرا نوسانات شدید در آبیاری (آبیاری نامنظم) باعث ترکیدن غده‌ها خواهد شد.

برداشت:

زمان برداشت تربچه:

به محض اینکه تربچه قابل استفاده شد، ریشه‌ها را از خاک درآورید.

زمان برداشت تربچه بسته به رقم آن، از حدود 20 روز تا 2 ماه طول می‌کشد و برداشت ترب 3 تا 4 ماه پس از کاشت انجام می‌شود. اگر غده‌ها به مدت طولانی در خاک بمانند، این عامل باعث پوک و تند شدن آن‌ها می‎‌شود.

چنانچه تربچه را به صورت مخلوط با دیگر گیاهان کشت نموده‌اید مواظب باشید که موقع درآوردن تربچه از خاک، به ریشه سایر نهال‌های موجود صدمه نرسانید.

شستشو:

برای حذف خاک از ریشه، آنها را شستشو نمایید.

بسته‌بندی و حمل:

ارقام دارای ریشه‌های طویل (ترب) را به صورت 4 تا 5 تایی بسته‌بندی کنید. ارقام دارای ریشه گرد و کروی را به صورت 6 تا 12 تایی با یکدیگر دسته کنید. برای حمل از زنبیل، سبدهای بزرگ وصندوق‎‌های چوبی استفاده نمایید. برای ارسال به فواصل دور، یخ خردشده را در میان و بالای ظروف قرار دهید و تربچه‌ها را تحت شرایط سردخانه‌ای حمل کنید.

عملکرد:

از ارقام زودرس تربچه حدود 10 تن محصول از هر هکتار زمین برداشت خواهید نمود. از هر هکتار مزرعه ترب، حدود 15 تا 20 تن محصول برداشت خواهید نمود.

روش بذرگیری از تربچه:

برای بذرگیری تجاری، فواصل ردیف‌ها را حدود 50 سانتی‌متر و فواصل بوته‌ها بر روی ردیف را حدود 5 تا 15 سانتی‌متر انتخاب نمایید. برای بذرگیری، بذور را در بهار بکارید و غده‌ها را برداشت نکنید و بگذارید تا بوته به گل برود و تولید بذر نماید.

وقتی غلاف‌ها قهوه‌ای شدند آنها را برداشت نمایید و در محلی خشک و غیرمرطوب خشک کنید. پس از خشک شدن، آنها را کوبیده، تخم را جدا کنید و در سایه خشک کرده، نگهدارید.

روش بذرگیری از ترب:

برای به دست آوردن بذر مرغوب، باید از بین آخرین محصول پاییز ترب‌های یک‌دست و سالم و خوش فرم رسیده را جدا نموده و در زیر خاک خشک خوابانیده، انبار کرد. با سپری شدن فصل زمستان و سرما، آنها را بیرون آورید و در زمینی که به خوبی آماده نموده‌اید به فواصل 40 تا 50 سانتی‌متری بکارید و خوب آبیاری کنید.

پس از سبز شدن و گل دادن، مهلت بدهید که بذرها به خوبی برسند؛ سپس شاخه‌های حاوی غلاف بذر را چیده، در محلی خشک قرار دهید تا خشک شوند سپس به آهستگی آنها را بکوبید و بذور را جدا سازید.

 

برگرفته از کتاب تولید و پرورش سبزی، شاخه کاردانش، گروه تحصیلی امور باغی، 1394.