سیب زمینی یکی از مهم‌ترین محصولات کشاورزی است که امروزه پایه‌ی تغذیه بسیاری از ملل را تشکیل می‌دهد. البته در ایران مقدار مصرف و اهمیت سیب زمینی، به اندازه‌ی مصرف سایر نقاط جهان نیست با این حال در سال‌های اخیر مصرف آن به مراتب بیشتر از سابق شده است.

اصل و منشأ و ارزش غذایی:

اصل و منشأ سیب زمینی، آمریکای جنوبی و به احتمال قوی بولیوی و پرو می‌باشد. در آغاز مردم چندان اهمیتی برای این گیاه قائل نبوده‌اند و رغبتی به کاشت آن نشان نمی‌داده‌اند تا این که در اواسط قرن نوزدهم به تدریج به اهمیت غذایی آن پی بردند. کشت سیب زمینی در ایران جدید است و گفته می‌شود که این گیاه برای اولین بار در زمان سلطنت فتحعلی شاه قاجار توسط سفیر ایران، از آمریکا به عنوان ارمغان به ایران آورده شده است.

مشخصات گیاه‌شناسی:

سیب زمینی گیاهی است دو لپه و دائمی و از خانواده سولاناسه و جنس سولانوم و گونه توبرسوم که قسمت‌های هوایی آن بر اثر سرمای زمستان خشکیده می‌شود و از بین می‌رود، ولی غده‌های ساقه‌ای آن که در داخل خاک قرار دارد سالم مانده، در بهار سال بعد تولید شاخ و برگ می‌کند.

ریشه‌ی این گیاه نابجا و افشان است و تا عمق 50 تا 100 سانتی‌متری خاک نفوذ می‌کند.

سیب زمینی دارای سه نوع ساقه است:

- ساقه‌ی غده‌ای

- ساقه‌ی رونده‌ی زیرزمینی (ریزوم)

- ساقه‌ی هوایی

ساقه‌ی غده‌ای همان قسمتی است که مورد استفاده انسان قرار می‌گیرد، بر روی هر غده فرورفتگی‌هایی به نام چشم دیده می‌شود. هر یک از چشم‌ها حداقل دارای سه جوانه هستند که در شرایط مساعد رشد نموده، ساقه‌ی هوایی را ایجاد می‌نمایند.

ساقه‌ی هوایی مستقیم است و دارای ارتفاع 50 تا 150 سانتی‌متر و انشعابات زیاد می‌باشد و گره‌های پایینی ساقه‌ی هوایی که در زیر خاک قرار دارند ساقه‌های خزنده یا ریزوم‌هایی به طول 5 تا 45 سانتی‌متر ایجاد می‌نمایند، انتهای این ساقه‌ها (ریزوم‌ها) متورم شده، ساقه‌ی غده‌ای یا همان بخش خوراکی را به وجود می‌آورد.

برگ‌های سیب زمینی مرکب و کرک‌دار هستند و به صورت متناوب بر روی شاخه‌ها قرار گرفته‌اند.

ارقام سیب زمینی:

چون سیب زمینی در مناطق مختلف جهان کشت می‌شود، دارای واریته‌ها، فرم‌ها و ارقام متعدد و متفاوتی است که هر یک از نظر ویژگی‌های گیاهی و بازارپسندی و کوتاه یا بلند شدن دوره‌ی رویش (دیررسی یا زودرسی) و غیره، با هم بسیار متفاوت هستند. تاکنون عملیات به‌نژادی زیادی روی این گیاه انجام گرفته است تا ارقام پرمحصول و بازارپسند برای هدف‌های مختلف غذایی و صنعتی به دست آورند و اینک برخی از ارقام سیب زمینی را که کشت و کار آنها متداول‌تر است مورد شناسایی قرار می‌دهیم.

ارقام محلی سیب زمینی:

سیب زمینی پشندی: نژاد معروف ایرانی است. نژادی است نسبتاً دیررس و بوته‌های آن قوی و بزرگ که ریشه‌ای انبوه و گسترده دارد.

غده‌ها بسته به نوع خاک و منطقه‌ی کشت، دارای درشتی متفاوتی هستند، پوست غده ضخیم، فلس‌دار، مغز غده بعد از پختن آردی و گاهی گوشتی به رنگ سفید تا زرد کرم می‌باشد. قابلیت انبارداری آن خوب، برای مصرف تازه، سرخ کردن و چیپس کردن مناسب است.

سیب زمینی اسلامبولی: نژادی است زودرس که در مناطق جنوبی ایران به ویژه خوزستان کشت می‌شود. بوته‌ها نسبتاً کوچک‌اند و ریشه‌ی گسترده‌ای دارند و دارای غده‌ی فراوان، باریک و کشیده و کوچک و پوست نازک صاف و سفید تا کرم رنگ می‌باشند.

مغز غده کرم رنگ و بعد از پختن در آب گوشتی می‌باشد. برای مصرف تازه و آب‌پز کردن مناسب است و قابلیت انبارداری آن کم است.

ارقام خارجی سیب زمینی:

سیب زمینی آلفا: مبدأ آن کشور هلند است و به دلیل امتیازات زیادی که دارد در ایران مورد توجه قرار گرفته است.

رنگ گوشت آن زرد، رنگ پوست زرد مایل به خاکستری، شکل غده گرد بیضی، چشم‌ها (جوانه‌های روی غده) کم‌عمق، گل‌ها کوچک و بنفش رنگ و گاهی ارغوانی کم‌رنگ می‌باشد.

واریته‌ای است دیررس با قابلیت انبارداری خوب و عملکرد بالا.

نسبت به خشکی، کم‌آبی و گرما و همچنین نسبت به آفات و بیماری‌های سیب زمینی به خصوص بیماری‌های ویروسی سیب زمینی مقاوم می‌باشد.

کلیماکس: رقمی است نیمه زودرس و دارای غده‌های درشت و پوستی نازک و گوشت آن زرد کم‌رنگ است.

چشمک‌های آن به عمق متوسط، مواد خشک آن کم و بافت آن سفت و بعد از پختن تغییر رنگ نمی‌دهد.

عملکرد رقم کلیماکس بالاست و در برابر خشکی به خوبی مقاوم است ولی نسبت به پوسیدگی غده کمی حساس است.

شرایط رویشی ویژه:

آب و هوا:

سیب زمینی طالب آب و هوای معتدل تا خنک می‌باشد. در این نوع آب و هوا شما می‌توانید حداکثر محصول را با کیفیت مطلوب به دست آورید.

بهترین درجه‌ی حرارت خاک برای تشکیل غده و رشد آن 18 تا 23 درجه‌ی سانتی‌گراد می‌باشد و اگر دمای خاک به 29 درجه‌ی سانتی‌گراد برسد غده تشکیل نشده، شما محصولی نخواهید داشت.

افزایش درجه حرارت، علاوه بر توقف غده‌بندی، باعث پوسیدگی آنها نیز می‌شود.

خاک:

سیب زمینی را باید در زمین‌هایی که خاک آن سبک و پوک و در عین حال قادر به نگهداری رطوبت باشد بکارید.

بهترین زمین برای کاشت سیب زمینی خاکی است که عمیق و حاصلخیز و دارای مقدار زیادی مواد آلی پوسیده (هوموس) باشد.

سیب زمینی را هیچ‌وقت در خاک‌های سنگین کشت نکنید زیرا این خاک‌ها به علت سردی و ظرفیت نگهداری رطوبت، ضمن این که جوانه زدن و رشد اولیه را به تأخیر می‌اندازند حتی گاهی باعث پوسیدگی غده کاشته شده نیز می‌شوند و از طرفی برداشت و تمیز نمودن غده‌ها در خاک‌های سنگین، مشکلاتی به همراه دارد.

رطوبت:

سیب زمینی در طول دوره‌ی رشد و نمو به 480 تا 720 میلی‌متر آب نیاز دارد. وجود رطوبت همراه با تهویه‌ی خاک یکی از شرایط لازم برای کاشت این محصول می‌باشد.

نور:

سیب زمینی گیاهی روز کوتاه است. بنابراین در روزهای کوتاه، رشد رویشی آن و تشکیل غده تسریع می‌گردد. به خصوص اگر روز کوتاه با خنک شدن هوا، همراه باشد.

سیب زمینی برای رشد و نمو و شادابی قسمت هوایی احتیاج به روزهای آفتابی دارد.

ویژگی‌های خاص کاشت:

آماده کردن زمین:

زمینی را که در نظر دارید در بهار سیب زمینی بکارید، در پاییز سال قبل شخم عمیق (30 سانتی‌متر) بزنید.

زمین شخم خورده را تا بهار به حال خود رها کنید تا کلوخ‌های حاصل از شخم در اثر یخبندان و برف و باران زمستان، نرم شود.

در اوایل بهار بسته به نوع خاک شخم دیگری و یا دیسک بزنید و زمین را با لولر تسطیح نمایید.

کوددهی:

سیب زمینی به مواد غذایی فراوان نیاز دارد و نسبت به کودهای شیمیایی و حیوانی، عکس‌العمل خیلی خوبی نشان می‌دهد.

کود حیوانی نه تنها از نظر تغذیه گیاه مهم است بلکه موجب بهبود وضع فیزیکی خاک نیز می‌گردد.

کود حیوانی را در پاییز سال قبل از کاشت، همزمان با شخم پاییزه با خاک مخلوط کنید.

مصرف حدود 30 تن کود حیوانی در هکتار، علاوه بر تأمین کود شیمیایی مورد نیاز نتیجه‌ی خوبی به بار خواهد آورد.

تنها با کودهای دامی نمی‌توان حداکثر محصول را به دست آورد بلکه باید از کودهای شیمیایی و معدنی نیز استفاده کرد.

زمان و طرز کود دادن:

کودهای حیوانی کاملاً پوسیده را یک سال قبل از کاشت وارد خاک کنید.

کودهای ازته را در دو نوبت به زمین بدهید: نوبت اول موقع کاشت و نوبت دوم تا بیست روز بعد از سبز شدن گیاه.

کودهای فسفره را قبل از کاشت و یا هنگام کاشت به زمین اضافه نمایید.

سولفات پتاسیم را می‌توانید مثل کودهای ازته در دو نوبت و یا مثل کودهای فسفره قبل و یا هنگام کاشت به زمین اضافه کنید.

طرز استعمال کود، بسته به طرز کاشت متفاوت است. اگر سیب زمینی را با ماشین کاشت می‌کارید بهترین راه دادن کود شیمیایی به زمین، قرار دادن آن به شکل دو نوار در طرفین و یا یک نوار زیر غده‌ی کاشته شده می‌باشد.

تماس مستقیم بین غده و کود، مانع رشد بوته شده، مقدار محصول شما را کاهش می‌دهد.

فاصله‌ی بین کود و غده، حداقل باید 5 سانتی‌متر باشد.

انتخاب بذر:

غده‌ای را که به منظور بذر استفاده می‌کنید باید دارای شرایط زیر باشد:

1- از نوع مرغوب و پرمحصول باشد.

2- سالم و عاری از هر نوع بیماری باشد.

3- در برابر بوته‌میری و بیماری‌های ویروسی مقاوم باشد.

4- اندازه‌ی غده‌های بذری باید متوسط باشد (دارای وزن حدود 50 گرم و قطر حدود 25 تا 35 میلی‌متر).

اگر غده‌ی سیب زمینی بذری درشت باشد باید برای کاشت، آن را بسته به درشتی غده به چند قطعه تقسیم کنید و هر قطعه را مانند یک غده کامل کشت کنید. باید دقت کنید که هر یک از قطعات دارای حداقل یک چشم باشد.

در موقع بریدن غده‌ها، هر بار چاقو را در محلول 10 درصد آب ژاول فرو برید.

غده‌های بریده شده را قبل از کاشت باید با یک نوع قارچ‌کش، ضدعفونی کنید.

در صورت امکان برای تولید غده‌های بذری باید مناطقی با شرایط آب و هوایی خنک و زمین‌های حاصل‌خیز انتخاب کنید.

می‌توانید از بین محصولات تولیدی مناطق خنک غدد مناسب را انتخاب کنید.

مقدار بذر مصرفی و آماده‌سازی بذر:

بر حسب رقم محصول و نوع خاک، حدود یک تن و نیم تا دو تن بذر را در هر هکتار بکارید.

غده‌های سیب زمینی را قبل از کاشت وادار به جوانه زدن نمایید، زیرا این کار باعث می‌شود سیب زمینی نسبت به امراض، بی‌آبی، یخبندان‌های سطحی بهاره مقاوم شده، محصول زودتر به بازار عرضه می‌شود.

برای این کار به ترتیب زیر عمل نمایید:

الف- غده‌ها را دو یا سه هفته قبل از کاشت در انبارهای روشن با دمای 15 درجه‌ی سانتی‌گراد پهن کنید. خواهید دید که در این شرایط، غده‌ها جوانه‌دار خواهند شد.

ب- روش دیگر استفاده از لامپ‌های الکتریکی با دمای 15 تا 20 درجه‌ی سانتی‌گراد به مدت حدود 20 روز است.

البته این شرایط برای ارقام مختلف متفاوت خواهد بود.

به طور کلی، غده‌ها زمانی قابل کشت هستند که جوانه‌ها نمایان شده باشند و در زمان کاشت جوانه‌ها را به طرف بالا قرار دهید.

زمان کاشت سیب زمینی:

سیب زمینی را در مناطق گرمسیر مثل خوزستان از آذر ماه تا نیمه‌ی اول دی ماه کشت کنید.

در بقیه‌ی مناطق، بر حسب نوع آب و هوای منطقه و خاک، از آغاز اسفند ماه تا اواخر اردیبهشت ماه کشت را انجام دهید.

هرقدر سیب زمینی را زودتر بکارید (به شرطی که خطر یخبندان وجود نداشته باشد) محصول در هوای ملایم و مرطوب بهاری بهتر رشد و نمو می‌کند و در مقابل خشکی تابستان مقاومت بیشتری دارد و زودتر به بازار عرضه می‌شود.

طریقه کاشت سیب زمینی:

سیب زمینی را به روش‌های زیر بکارید:

روش اول: زمین را به جوی و پشته‌هایی با فواصل 60 تا 75 سانتی‌متر تقسیم کنید و غده‌ها را در یک طرف پشته و یا وسط آن بکارید.

روش دوم: غده‌ها را در داخل شیارهایی که قبلاً ایجاد شده است بکارید و روی آنها را خاک بریزید (حدود 10 سانتی‌متر).

لازم است خاکی را که روی غده‌ها می‌ریزید، مرطوب باشد و اگر امکان استفاده از خاک مرطوب وجود ندارد پس از کاشت، مزرعه را آبیاری کنید.

روش سوم: به وسیله‌ی ماشین‌های مخصوص کاشت سیب زمینی که به پشت تراکتور بسته می‌شوند و معمولاً دو ردیفه هستند می‌توانید کاشت را انجام دهید.

طرز کار این ماشین‌ها به این ترتیب است که ابتدا بیلچه‌های دستگاه، شیاری را باز می‌کنند. سپس دو نفر کارگر که در عقب دستگاه غده‌کار نشسته‌اند، غده‌های بذری را روی صفحه منقسم چرخان قرار می‌دهند. این صفحه‌ی چرخان غده‌ها را به سوراخ سقوط می‌رساند. غده از این سوراخ به لوله منقسم سقوط راه یافته، و بالاخره داخل شیار ایجاد شده قرار می‌گیرد. ماشین، با دیسک‌هایی که دارد، ضمن پوشاندن روی غده‌ها، نهرچه آبیاری را نیز ایجاد می‌کند.

در نوعی دستگاه غده‌کار، بذر کاری به طور اتوماتیک و بدون کمک کارگر انجام می‌گیرد.

فاصله‌ی بین خطوط کشت، بسته به نوع زمین و درجه‌ی حاصلخیزی آن متفاوت است و بین 60 تا 90 سانتی‌متر تغییر می‌کند و بوته‌ها روی خطوط بسته به نوع سیب زمینی 25 تا 30 سانتی‌متر باید از هم فاصله داشته باشند.

مراقبت‌های داشت:

وجین علف‌های هرز:

برای مبارزه با علف‌های هرز سیب زمینی، بهترین روش تلفیق مبارزه مکانیکی و شیمیایی می‌باشد.

بسته به منطقه و فراوانی علف هرز، مزرعه سیب زمینی را یک یا دو نوبت وجین کنید.

هم‌زمان با انجام عملیات وجین، سله‌شکنی را نیز انجام دهید تا شرایط مناسب برای رشد گیاه فراهم گردد.

عملیات وجین باید قبل از گل دادن سیب زمینی تمام شده باشد زیرا در این زمان غده‌ها زیر خاک تشکیل می‌شوند و باید رفت و آمد روی سطح خاک به حداقل برسد تا فشار کمتری به خاک وارد آید.

در زراعت‌هایی که روی خطوط کشت انجام شده است می‌توان با هرس دندانه‌ای عملیات وجین را انجام داد ولی باید دقت کنید که به غده‌ها صدمه‌ای نرسد.

سله‌شکنی:

چون برای داشتن حداکثر محصول، خاک باید نرم و پوک باشد از این رو، اگر خاک مزرعه شما سنگین است و یا مقدار ماده‌ی آلی کمی دارد پس از هر آبیاری و یا بارندگی باید سله‌شکنی کنید.

با وسایل دستی مثل فوکا و یا ادوات ماشینی مناسب مانند هرس دندانه‌ای اقدام به شکستن سله نمایید.

خاک دادن پای بوته:

برای جلوگیری از سبز شدن رنگ غده‌هایی که در اطراف طوقه‌ی سیب زمینی به وجود می‌آیند و همچنین ازدیاد استعداد تولید غده، باید پای بوته سیب زمینی را خاک بدهید.

عملیات خاک دادن پای بوته را تقریباً 45 روز پس از کاشت انجام دهید. این موقع، زمانی است که طول ساقه‌های سیب زمینی به 25 تا 30 سانتی‌متر رسیده است و مزرعه سیب زمینی به گل نشسته است.

آبیاری:

سیب زمینی به آب نسبتاً زیادی نیاز دارد. مخصوصاً در موقع تشکیل غده که با گل دادن آن هم‌زمان می‌باشد.

تعداد دفعات آبیاری سیب زمینی را با توجه به عوامل مختلف مانند درجه حرارت محیط، درصد رطوبت هوا و نوع بافت خاک و ... تنظیم نمایید.

به طور معمول آبیاری را در زمین‌های شنی هر 6 تا 7 روز و در زمین‌های سنگین هر 10 روز یک بار انجام دهید. بهتر است برای آبیاری، از روش سیفونی استفاده نمایید.

برداشت:

زمان برداشت:

در پایان فصل رشد سیب زمینی، زمانی که حدود 60 درصد شاخ و برگ‌ها خشک شدند، غده‌ها تقریباً رسیده‌اند و در این صورت اگر پوست غده‌ها براحتی جدا نشود. می‌توانید محصول را برداشت کنید.

زمان برداشت سیب زمینی با عواملی چون شروع بارندگی و یخبندان در منطقه محدود می‌گردد.

چنانچه برداشت به تأخیر افتد در کنار غده‌های اصلی غده‌های کوچکی تولید می‌شوند که باعث کاهش کیفیت محصول می‌گردند.

نحوه‌ی برداشت:

حدود 5 تا 7 روز قبل از برداشت، ساقه‌ها را از نزدیک زمین قطع کنید. چون با بریدن ساقه‌ها پوست غدهدر خاک زودتر می‌رسد و در نتیجه، غده‌ها پوست‌کن نمی‌شوند؛ از طرفی اگر برداشت با ماشین صورت گیرد ساقه‌ها دیگر مشکلی ایجاد نمی‌کنند.

اگر برداشت را به وسیله‌ی بیل دندانه‌دار یا چنگک کشاورزی انجام می‌دهید باید ابتدا بوته سیب زمینی را با ریشه از خاک خارج کنید سپس کارگر دیگری به جدا کردن غده‌ها از بوته بپردازد.

در زراعت‌های وسیع برداشت به وسیله‌ی دستگاه‌های مکانیزه مخصوص انجام می‌گیرد. به طور کلی دو نوع ماشین خودکار برداشت مورد استفاده قرار می‌گیرد:

1- دستگاه‌های تمام خودکار که غده را از خاک در آورده، از بوته جدا می‌کند و پس از تمیز کردن، آنها را در جعبه‌های مخصوص حمل و نقل قرار می‌دهد.

2- دستگاه‌های نیمه‌خودکار که فقط غده را از خاک در آورده، از بوته جدا می‌نماید و روی زمین می‌ریزد. در مرحله‌ی بعد، کارگران این غده‌ها را جمع‌آوری می‌نمایند و در جعبه و یا هر ظرف دیگر برای حمل به محل بسته‌بندی و یا انبار قرار می‌دهند.

درجه‌بندی:

پس از برداشت غده‌های سیب زمینی را بسته به درشتی و ریزی آنها و یا بسته به مصرف اختصاصی‌شان، درجه‌بندی کنید.

درجه‌بندی به وسیله‌ی ماشین‌های مخصوص و یا با غربال و یا صفحه‌های مشبک نیز انجام می‌گیرد.

بازاریابی و فروش سیب زمینی:

برای این که کشت سیب زمینی برای شما سودآور باشد باید تمام عملیات زراعت و انبارداری را برای بازاریابی برنامه‌ریزی کنید و در صورتی که کوشش شما در جهت جلب رضایت مصرف‌کنندگان باشد، فروش شما زیادتر خواهد شد. برای رسیدن به این منظور کارهای زیر را باید انجام دهید:

واریته‌های محصول خود را به دقت انتخاب نمایید.

تکنیک‌های صحیح زراعی (به‌زراعی) را به کار ببرید.

محصول را در انبارهای تاریک با تهویه‌ی مناسب و هوای خنک نگهداری کنید.

در صورت نامناسب بودن شرایط انبارداری، محصول پلاسیده و نامرغوب خواهد شد.

 

برگرفته از کتاب تولید و پرورش سبزی، شاخه کاردانش، گروه تحصیلی امور باغی، 1394.