اصل و قدمت:

موطن اصلی هویج، اروپا و شمال آفریقا و آسیاست. هویج را از زمان‌های بسیار قدیم می‌شناخته‌اند و شاید رومی‌ها و یونانیان قدیم به کشت آن مبادرت می‌کرده‌اند. در قدیم هویج عمدتاً برای مقاصد پزشکی مورد استفاده قرار می‌گرفته و تا آغاز قرن بیستم، استفاده از آن به عنوان گیاه خوراکی معمول نبوده است.

اهمیت:

هویج یکی از مهم‌ترین و متداول‌ترین و فراوان‌ترین فرآورده‌های کشاورزی جهان است که نژادهای مختلف آن در تمام نقاط دنیا و در ایران به عنوان سبزی پرمصرف کاشته می‌شود. در بسیاری از غذاهای ایرانی مانند آش، خورشت، مربا و غیره و در کنار غذاهای فرنگی به صورت خام و پخته مصرف می‌شود و مغازه‌های آب‌میوه‌گیری، آب ریشه‌ی هویج را استخراج کرده، به صورت نوشابه‌ای مفید و سالم و پر ویتامین به مصرف می‌رسانند.

خواص دارویی:

تقویت کننده چشم است؛ کم‌خونی را علاج می‌کند؛ چربی خون را کاهش می‌دهد؛ سلامتی را بیمه می‌کند؛ حاوی کلسیم است و برای تقویت عمومی بسیار مؤثر است و ...

خواص بتانیکی:

گیاهی دو لپه و دو ساله از خانواده‌ی چتریان و از جنس داکوس و گونه داکوس کاروتا می‌باشد.

ریشه: غده‌ای، محوری و دارای اشکال و ابعاد متفاوت در نژادهای مختلف از کوتاه تا بلند، از قطور تا باریک، از استوانه‌ای شکل تا کم و بیش نامنظم تا مخروطی کاملاً منظم.

ساقه: سبز، علفی یک‌ساله، کرک‌دار.

برگ: مرکب، پاره‌پاره، دارای بریدگی زیاد، کم و بیش کرک‌دار، روی برگ سبزتر و پشت برگ روشن‌تر.

گل: چتری مرکب، طَبَق گل پهن است. گل‌ها سفید رنگ هستند.

بذر: کوچک، سبک، قوه‌ی نامیه‌ی آن زیاد است تا دو هفته پس از کاشت به خوبی سبز می‌شود. هویج گیاهی دوساله است؛ یعنی در سال اول کاشت، تولید ریشه‌ی ضخیم و قابل استفاده غذایی می‌کند و در سال دوم کاشت، از وسط برگ‌های آن ساقه‌ی گل‌دهنده ظاهر می‌شود.

انواع:

هویج زودرس نانتس:

زودرس، ریشه‌ها نیمه‌بلند، مرغوب، لطیف، پوست صاف و بافت ترد و آب‌دار و بازارپسند است. برای خوراک خام، آب‌گیری و خوراک پخته مناسب است و مناسب زمین‌های کم‌عمق و سنگلاخ می‌باشد.

هویج رقه‌شانتنه:

زودرس و پرمحصول و دارای طعم مطبوع و مناسب و پر آب است. کشت آن در اکثر نقاط ایران رواج دارد.

هویج دانورس:

از نژاد هویج نیمه‌کوتاه و نسبتاً کوتاه آمریکایی است که برای کاشت در زمین‌های کم‌عمق و سنگلاخ، مناسب‌تر از سایر نژادهاست. طول ریشه‌ی آن حدود 10 تا 12 سانتی‌متر است.

هویج انگشت کوچک:

یکی از نژادهای اصلاح شده‌ی مرغوب است و مرغوبیت آن به دلیل تو پر بودن ریشه و آب‌دارتر بودن آن است. این نژاد برای صنایع غذایی بیشتر مناسب است تا مصرف تازه.

هویج پیش‌رس آمستردام‌کارامبا:

نژادی زودرس است که برای برداشت تابستانه مناسب است. به علت بلندی ریشه، آب‌دار و لطیف بودن گوشت و رنگ زیبایی که دارد بسیار بازارپسند است.

هویج دورگ کینگوکراس 6 اینچی و 8 اینچی:

طول ریشه‌ی کینگوکراس 6 اینچی، حدود 6 اینچ است. یکی از هویج‌های عالی گروه شانتنه است. نژاد بسیار قوی و پر رشد است و بسیار راحت می‌روید. نسبتاً دیررس است و در فاصله‌ی 100 روز آماده‌ی بهره‌برداری می‌شود. وزن هر ریشه‌ی آن حدود 240 گرم می‌باشد.

طول ریشه‌ی کینگوکراس 8 اینچی حدود 8 اینچ می‌باشد و دورگی از هویج شانتنه و کورودا (Kuroda) می‌باشد. وزن هر ریشه‌ی آن حدود 280 گرم می‌باشد. نژادی دیررس است و در 110 روز آماده بهره‌برداری می‌شود.

رقم اونجر:

زودرس است و شکل آن مخروطی، کمی بدون نوک تیز، طول ریشه‌ی آن به 25-23 سانتی‌متر می‌رسد. قطر قسمت طوقه به 4 سانتی‌متر می‌رسد.

رقم کاسموس:

میان‌رس با شکلی استوانه‌ای؛ طول ریشه به 22-20 سانتی‌متر می‌رسد. قطر قسمت طوقه به 2 تا 4 سانتی‌متر بالغ می‌شود.

شرایط رویشی ویژه:

آب و هوا:

برای حصول بهترین نتیجه، آن را در آب و هوای نیمه‌خشک استپی و خنک دامنه‌ی کوه‌ها بکارید.

در سایر جاها، تاریخ کاشت را طوری انتخاب کنید که قسمت اعظم رشد آن در دمایی بین 15 تا 21 درجه‌ی سانتی‌گراد واقع شود. یعنی در ماه‌های نسبتاً خنک سال کشت نمایید.

اگر به گونه‌ای کشت کنید که رشد آن در دماهای بالا انجام شود این اقدام، باعث کوتاه ماندن ریشه‌ها خواهد شد.

اگر طوری کشت کنید که رشد در حرارت‌های پایین صورت پذیرد، این کار باعث ظهور ساقه‌ی گل‌دهنده و باریک و دراز و کم‌رنگ شدن ریشه می‌شود.

خاک:

هویج را در خاک‌های لومی‌شنی و عمیق و خوب زهکشی شده بکارید.

چنانچه هویج را در خاک‌های خیلی سنگین و یا در خاک‌های دارای سنگ‌های درشت بکارید، ریشه کج و اغلب دو یا چند شاخه می‌گردد.

می‌توانید هویج را در خاک‌هایی که دارای مواد آلی پوسیده هستند به خاطر بافت سبک آنها کشت کنید؛ ولی بدانید هویج‌هایی که در این خاک‌ها پرورش می‌دهید نسبت به آنهایی که در خاک‌های معدنی سبک (شنی) پرورش می‌یابند دارای ریشه‌های خشن‌تری خواهند شد.

بذور هویج به طور نامرتب و کند جوانه می‌زنند. به همین دلیل در خاک‌هایی که به طور بدی سله می‌بندند بهتر است کشت ننمایید. زیرا سازگاری آنها برای تولید هویج ضعیف است.

حرارت:

بذور را حداقل از 7 درجه‌ی سانتی‌گراد تا حداکثر 29 درجه‌ی سانتی‌گراد کشت نمایید تا درصد جوانه‌زنی مطلوبی را به دست آورید.

نور:

هویج را در نقاط بسیار روشن و آفتابی کشت کنید زیرا که گیاهی بسیار روشنایی پسند است.

ویژگی‌های خاص کاشت:

تهیه‌ی زمین:

حدود 4 ماه قبل از کاشت، کود دامی را با خاک مخلوط کنید.

اگر نتوانستید کود دامی را در زمان مقرر (4 ماه قبل از کاشت)، در اختیار زمین بگذارید، حدود 2 هفته قبل از کاشت کود دامی کاملاً پوسیده به زمین بدهید.

دادن کود حیوانی تازه، علاوه بر رویش علف‌های هرز و شیوع آفات و بیماری‌ها، باعث تحریک ریشه‌ها به شاخه‌ای شدن خواهد شد.

زمان کاشت:

در نقاطی که دارای زمستان سخت (سردسیر) هستند در بهار بلافاصله پس از برطرف شدن خطر یخبندان، بهاره کشت نمایید.

در نواحی گرم معتدل که در زمستان خطر یخبندان در میان نیست، بذر را در پاییز و یا زمستان بکارید.

موقع کاشت در نظر داشته باشید که آخرین کشت را حداقل 2 ماه قبل از یخبندان و سرمای شدید و از انواع بذور زودرس استفاده نمایید.

مقدار بذر مصرفی:

برای کاشت یک هکتار زمین حدود 2.2 تا 4.4 کیلوگرم بذر تهیه نمایید.

نحوه‌ی کاشت:

بذور را در محل اصلی (مزرعه) کشت کنید.

از آنجا که بذر هویج نسبتاً دیر سبز می‌شود و احتمالاً پوشاندن ردیف کاشته شده، با علف هرز قبل از سبز شدن بذر هویج زیاد است، بذر هویج را با بذر تربچه که خیلی زود سبز می‌شود مخلوط بکارید تا خطوط کاشت با بوته‌های تربچه نمایان شود و بدین ترتیب بتوانید عمل وجین و سله‌شکنی را به آسانی انجام دهید.

بهتر است مزرعه را به قطعاتی تقسیم کنید و هر قطعه را به فاصله‌ی 2 هفته یک‌بار بکارید تا مجبور به برداشت کل محصول در یک زمان نباشید.

می‌توانید زمین را به صورت جوی و پشته (عرض پشته‌ها 40 سانتی‌متر) در آورید و بذور را در کنار پشته‌ها بکارید.

فواصل کاشت:

فواصل ردیف‌ها را بین 60-30 سانتی‌متر در نظر بگیرید. روی ردیف، بذور را به فاصله‌ی 2.5 سانتی‌متر از هم بکارید تا در آینده، نیاز به واکاری کمتری داشته باشید.

فواصل بوته‌ها را بر روی ردیف، حدود 5 تا 10 سانتی‌متر در نظر بگیرید.

عمق کاشت بذور:

بذور را در عمق حدود 0.5 تا 1 سانتی‌متر بکارید.

کوددهی:

در زمین رسی‌شنی، 30 تا 40 کیلوگرم نیتروژن و 90 تا 120 کیلوگرم فسفر در هر هکتار به زمین بدهید.

در زمین‌های شنی 60 تا 80 کیلوگرم نیتروژن و همین مقدار پتاس و 90 تا 120 کیلوگرم فسفر در هر هکتار به زمین بدهید زیرا این نوع زمین‌ها از نظر نیتروژن و پتاس ضعیف‌اند.

چنانچه از کود دامی استفاده نمی‌کنید در زمین‌های شنی سبک مقدار 75 تا 100 کیلوگرم نیتروژن و دو برابر آن، پتاس و فسفر باید در هر هکتار به زمین بدهید.

در زمین‌های سنگین 60 تا 80 کیلوگرم نیتروژن در هکتار کافی خواهد بود.

به زمین هویج، کود نیتروژن زیاد ندهید زیرا که یکی از عوامل شاخه‌ای شدن هویج، وجود نیتروژن فراوان است.

مراقبت‌های داشت:

وجین:

بین بوته‌ها را مرتباً وجین کنید و علف‌های هرز را از ریشه درآورید. در موقع وجین دقت نمایید که ریشه‌ی هویج آسیب نبیند در غیر این صورت قارچ‌های مختلف به نقاط آسیب دیده حمله نموده، گیاه را از بین خواهند برد.

سله‌شکنی:

پس از هر آبیاری زمین را سله‌شکنی کنید. در حین سله‌شکنی دقت نمایید که به ریشه‌ها صدمه وارد نیاید.

تنک کردن:

عمل تنک کردن را در دو مرحله انجام دهید.

تنک کردن اول را پس از آن که بوته‌ی هویج 4 برگه شد و تنک دوم را زمانی که ریشه‌ی هویج قابل مصرف گردید و قطر قسمت طوقه‌ی آن به 0.5 تا 2 سانتی‌متر رسید انجام دهید.

طوری تنک کنید که فاصله‌ی بین بوته‌ها بین 5 تا 10 سانتی‌متر باشد.

آبیاری:

زمین را تا موقع سبز شدن بذور آب‌پاشی نمایید طوری که بذور جابجا نشوند.

پس از سبز شدن، بسته به بافت خاک، هر 4 تا 7 روز یک‌بار زمین را آبیاری نمایید.

خاک‌دهی پای بوته:

اطراف بوته‌ی هویج را طوری خاک دهید که طوقه‌ی آن از زمین بیرون نماند چرا که باعث سبز شدن آن قسمت و نامرغوبی هویج می‌شود.

واکاری:

در قسمت‌هایی از زمین که بذور سبز نکرده‌اند سریعاً اقدام به بذرکاری نمایید.

برداشت:

زمان برداشت:

ریشه‌های ارقام زودرس را هنگامی که هنوز بسیار جوان هستند و طول آنها 10-8 سانتی‌متر است به صورت دسته‌ای از خاک درآورید.

ریشه‌ها را قبل از آن که به آخرین حد تکامل خود برسند از خاک درآورید.

چنانچه هویج را بیش از مدت لازم در زمین نگه دارید و به موقع برداشت نکنید هویج شکافت برداشته، ریشه‌ی آن خشبی و نامرغوب می‌شود.

نحوه‌ی برداشت:

برای برداشت، باید زمین را آب بدهید تا خاک سست شود. یکی دو روز بعد با کمک وسایل ماشینی یا دست، تمام گیاه را با ریشه از خاک درآورید. در خاک‌های سنگین، ریشه را با چنگک از خاک درآورید.

هویج پاییزه یا آخر فصل را به وسیله‌ی گاوآهن از زمین درآورید. به این ترتیب که با گاوآهن شیاری، پهلو و به موازات ردیف کاشت هویج ایجاد نمایید. به نحوی که خاک شیار در طرف مقابل خط کاشت قرار گیرد. پس از آن فشار ملایمی از پهلو به ریشه‌های هویج وارد کنید. هویج به آسانی از خاک بیرون خواهد آمد.

شستشو:

پس از جمع‌آوری محصول، برای حذف خاک‌های اطراف ریشه‌ها، آنها را شستشو دهید.

درجه‌بندی:

ریشه‌ها را با جدا کردن درشت از ریز و آسیب دیده از سالم، درجه‌بندی نمایید.

بسته‌بندی:

برای خرده‌فروشی شاخ و برگ هویج‌ها را زده، شستشو کرده، در کیسه‌های شفاف بسته‌بندی نمایید.

محصول تنک دوم را با برگ در دسته‌های 6 تا 12تایی به یکدیگر ببندید و به بازار حمل کنید. برای بازارهای نزدیک دسته‌های هویج را بسته‌بندی نکنید. ولی برای بازارهای دوردست دسته‌های هویج را در انواع مختلف جعبه یا سبدهای مخصوص بسته‌بندی نمایید.

عملکرد:

ممکن است بین 15 تا 30 تن محصول برداشت کنید.

انبار:

ساقه‌های هویج را پس از در آوردن از خاک در محل اتصال به ریشه قطع کنید و ریشه‌ها را تمیز و خشک کنید.

درون جعبه لایه‌ای از ماسه بریزید.

روی ماسه، ریشه‌های هویج را قرار دهید و سطح آن را با لایه‌ای از ماسه بپوشانید. سپس یک ردیف دیگر ریشه قرار داده، روی آن را نیز ماسه بریزید.

بذرگیری:

به دو روش زیر می‌توانید بذرگیری کنید:

1- بذر را در تابستان (تیر ماه تا اوایل مرداد) بکارید و آن را در محل طبیعی خود، سرتاسر زمستان باقی بگذارید. در بهار بعدی بوته‌ها گل خواهند داد و اواخر تابستان سال بعد از کاشت، می‌توانید بذر آنها را برداشت نمایید.

2- ریشه‌های سالم را انتخاب نموده، در محلی دور از رطوبت و تابش آفتاب و حرارت و برودت قرار دهید. سال بعد این ریشه‌ها را در زمینی که به خوبی آماده نموده‌اید بکارید. ساقه‌ی گل‌دهنده روی آن ظاهر گردیده، اوایل تابستان بذر کافی خواهد داد که در این زمان باید بذور را جمع‌آوری نمود.

آفات و بیماری‌های هویج را بشناسید

برگرفته از کتاب تولید و پرورش سبزی، شاخه کاردانش، گروه تحصیلی امور باغی، 1394.