اصل و قدمت:

اصل این گیاه از اروپا در اطراف دریای مدیترانه است. رومی‌ها و یونانیان قدیم دو نوع چغندر (یکی قرمز و دیگری سفید) می‌شناخته‌اند ولی به عنوان سبزی، از قرن سوم مسیحی مورد مصرف قرار گرفت.

اهمیت:

از نظر اقتصادی و کشاورزی، کاشت و مصرف و حمل و نقل و به ویژه پختن چغندر (لبو) و فروش آن در فصل پاییز و زمستان بسیار متداول است و به ویژه در سال‌های اخیر که قیمت آن بالا رفته درآمد نسبتاً خوبی عاید سبزی‌کاران می‌کند. البته این مقدار به جز مصرف چغندر در خانه‌ها، غذاها، سالاد و غیره می‌باشد.

گفته می‌شود خام آن به اندازه عسل خاصیت دارد، پاک‌کننده دستگاه گوارش است و به هضم غذا کمک می‌کند. سودمندترین اعضای چغندر، بعد از ساقه و غده آن، برگ است.

مشخصات بتانیکی:

گیاهی دوساله است که در سال اول کاشت، غده آن تشکیل می‌شود و اگر ریشه غده‌ای آن را در زمین باقی گذارید ساقه هوایی آن ظاهر شده، به گل می‌رود.

چغندر لبویی، گیاهی دو لپه از خانواده اسفناجیان و از جنس بتا و گونه بتاوولگاریس و واریته بتاوولگاریس واریته اسکولنتا است.

ریشه: ریشه آن محوری است و در پایین یقه گیاه، تشکیل غده قرمز رنگ گرد کم و بیش بزرگی می‌نماید که شکل آن در ارقام مختلف از کروی گرد خوابیده تا مخروطی فرق می‌کند.

ساقه: معمولاً در سال دوم زندگی گیاه ظاهر می‌شود. سطح ساقه سبز رنگ و شیاردار و یک‌ساله است. پس از گل دادن و رسیدن میوه و دانه، خشک می‌شود و از بین می‌رود.

برگ‌ها: برگ‌ها با دمبرگ‌های بلند و قرمز تیره‌رنگ خود، از ناحیه طوقه و از روی غده ظاهر می‌شوند و به صورت گروهی و بسته به نژاد چغندر کم و بیش افراشته هستند.

گل‌ها: سبز رنگ هستند.

دانه: نسبتاً ریز است و غالباً گروهی از دانه به هم چسبیده می‌باشند. بذر چغندر دارای قوه نامیه بالایی است و در شرایط مساعد براحتی می‌روید و خیلی زود رشد است.

انواع:

به علت کثرت انواع چغندر، چند نوع خارجی چغندر سالادی را نام می‌بریم:

انواع گرد یا شلجمی

کروسبی بینگ اچ اس 78

کروسبی مصری: غده‌های آن درشت، گرد خوابیده به رنگ قرمز یا زرد-نارنجی و لطیف و خوش‌خوراک و بازارپسند می‌باشد.

دیترویت دارک رد: فوق العاده زیاد کشت می‌شود. خیلی همگن است. شکل غده آن گرد کروی یا خوابیده با پوست صاف و پر محصول می‌باشد.

دیترویت2

دیترویت243

پرفکتد دیترویت: برای تهیه کنسرو مناسب است. دارای رنگ داخلی بهتر و شکل کروی در سنین اولیه است.

چغندر بولتاردی: رنگ غده آن قرمز و خوش‌رنگ؛ پوست غده آن خیلی صاف و شکل غده گرد کروی همگن است. بازار پسندی خوبی دارد.

توپ کوچولو: سریع الرشد است و می‌توانید آن را از 15 تیر تا 20 مرداد بکارید و برداشت آن را از وسط مهر تا نیمه آذر انجام دهید. غده‌های آن کوچک و همگن و پوست آن صاف است.

انواع کشیده یا استوانه ای

هاف لونگ بلود: برای مصرف تازه

لونگ دارک بلود: طول ریشه آن ممکن است به 30 سانتی‌متر برسد.

چغندر کشیده قرمز فورونو

چغندر کشیده قرمز لوما

شرایط رویشی ویژه:

آب و هوا:

از نظر شرایط آب و هوایی می‌توانید چغندر را در بسیاری از نقاط معتدله شمال ایران و مناطق نیمه‌خشک و استپی اکثر نقاط ایران مانند آذربایجان، کردستان، حتی شمال خوزستان، فارس، کرمان، جیرفت، خراسان، گرگان و دامنه‌های جنوبی البرز، اصفهان، اردستان، اطراف نطنز، کاشان و غیره بکارید.

برای حصول عالی‎‌ترین نتایج، چغندر را در مناطق معتدل یا مناطق سرد مرطوب بکارید. اگر در هوای گرم نسبت به کاشت آن اقدام کنید مقدار قند محصول کاهش می‌یابد و رنگ ریشه که باید قرمز تیره یک‌دست باشد به طبقات سفید و قرمز تقسیم می‌شود و هر اندازه گرما بیشتر باشد قسمت سفید رنگ آن نیز بیشتر خواهد بود.

هرگاه زمان کاشت را طوری انتخاب نمایید که بوته‌ها به مدت یک ماه در معرض حرارت‌های بین 4 تا 10 درجه سانتی‌گراد واقع شوند حدود نیمی از بوته ها قبل از اینکه دارای ریشه‌های درشت و قابل استفاده گردد به گل خواهند رفت و محصول ریشه به کلی از بین خواهد رفت.

خاک:

چغندر را در خاک‌های لیمونی سبک و عمیق و حاصل‌خیز کشت نمایید تا ریشه آن آزادانه بتواند رشد کند. برای به دست آوردن محصول دیررس پاییزه و عملکرد زیاد، چغندر را در خاک‌های لیمونی سنگین بکارید زیرا این خاک‌ها در گرمای تابستان رطوبت را بهتر نگه می‌دارند. برای تهیه محصول پیش‌رس، از خاک‌های لیمونی سبک استفاده کنید زیرا این خاک‌ها زود گرم شده، نمو گیاه را تسریع می‌کنند. منتهی توجه داشته باشید که در این خاک‌ها، مقدار کود و آب بیشتری باید به خاک بدهید.

از کاشت چغندر در خاک‌های خیلی سنگین و خاک‌های سنگلاخ‌دار پرهیز کنید زیرا این خاک‌ها باعث شاخه‌ای شدن ریشه خواهند شد.

رطوبت:

برای حصول بهترین نتیجه، چغندر را در مناطق مرطوب کشت کنید. در مناطقی که مرطوب نیستند می‌توانید با آبیاری بیشتر، رطوبت لازم را برای گیاه فراهم کنید.

حرارت:

برای حصول بهترین جوانه‌زنی، بذر را در حرارت 29 درجه سانتی‌گراد کشت کنید ولی با کاشت آن در حرارت‌های بین 10 تا 29 درجه سانتی‌گراد جوانه‌زنی رضایت بخشی را شاهد باشید.

نور:

چغندر را در نقاط بسیار روشن و آفتابی کشت کنید.

ویژگی‌های خاص کاشت:

تهیه زمین:

زمین را در پاییز تا عمق 40 سانتی‌متر شخم بزنید. برای هر هکتار زمین 20 تا 30 تن کود دامی در نظر بگیرید. در زمان کاشت، زمین را با دیسک کاملاً نرم نمایید.

زمان کاشت:

در آب‌وهوای مدیترانه‌ای که زمستان معتدل دارد از اواخر تابستان تا اوایل زمستان می‌توانید به کاشت بذر اقدام کنید. در جاهایی که خطر یخبندان و سرماهای شدید زمستانه یا بهاره، محل کاشت را تهدید می‌کند تا خاتمه دوره سرما، از کاشت بذر خودداری کنید. بنابراین بذرکاری را از اول اسفند تا اواخر فروردین انجام دهید تا بهترین نتیجه را به دست آورید. اگر بذرکاری را در اردیبهشت ماه انجام دهید محصولی درجه دوم از حیث رنگ و مقدار قند به دست خواهید آورد. اگر بذرکاری را در خرداد ماه انجام دهید محصول شما کاملاً نامرغوب وکم‌شیرینی و با عملکرد پایین خواهد بود.

مقدار بذر مصرفی:

برای کاشت هر هکتار، حدود 12 تا 15 کیلوگرم بذر تهیه نمایید.

آماده کردن بذر قبل از کاشت:

بذر را در گونی ریخته، روی آن مقداری آب بریزید. 24 تا 36 ساعت گونی حاوی بذر را به همان حال نگه دارید و سپس اقدام به کاشت کنید. در این صورت، بذور زودتر جوانه زده، نتیجه بهتری به دست خواهید آورد.

عمق کاشت بذر:

بذور را در عمق یک تا دو سانتی‌متری بکارید.

نحوه کاشت:

بذور چغندر را در محل اصلی و به روش خطی کشت نمایید. فاصله ردیف‌ها را حدود 45 تا 50 سانتی‌متر از هم انتخاب کنید. فاصله بوته را بر روی ردیف‌ها، حدود 10 سانتی‌متر از هم انتخاب کنید. بذوری که کشت کرده‌اید هم‌زمان و یکنواخت سبز نخواهند شد.

کوددهی:

در صورتی که به زمین کود دامی داده‌اید در خاک‌های لیمونی سبک، 60 تا 80 کیلو ازت دو هفته قبل از کاشت و 120 تا 140 کیلو فسفر و به همین میزان پتاس در هر هکتار در زمان تهیه زمین، به خاک بدهید.

در صورتی که به زمین کود دامی نداده باشید 75 تا 100 کیلو ازت را دو هفته قبل از کاشت به زمین بدهید و 150 تا 200 کیلو فسفر و به همین اندازه پتاس در هر هکتار در زمان تهیه زمین، در اختیار خاک بگذارید.

گفتنی است که قبل از دادن هر گونه کودی، نمونه خاک را به آزمایشگاه تحویل دهید تا مقدار موادغذایی موجود در خاک مشخص شود و میزان نیاز خاک به کود تعیین گردد.

مراقبت‌های داشت:

وجین:

به محض این که بوته چغندر  از علف‌های هرز قابل تشخیص گردید عمل وجین را انجام دهید. وجین را با دست یا تراکتور‌های سبک و کوچک انجام دهید ولی بین بوته‌ها روی خطوط را حتماً با دست وجین کنید.

اگر از کولتیواتور برای مبارزه با علف‌های هرز بین ردیف‌ها استفاده می‌کنید با توجه به نوع خاک و فصلی که در آن محصول را می‌کارید از کولتیواتور استفاده نمایید. در خاک‌های سبک، کمتر از خاک‌های سنگین از کولتیواتور استفاده کنید.

در فصولی که بارندگی بیشتر است نیز احتیاج به کولتیواتورزنی بیشتری دارید. به خاطر وجود ریشه‌های زیاد در نزدیک سطح خاک، کولتیواتورزنی را عمیق انجام ندهید.

سله‌شکنی:

پس از هر آبیاری زمین را سله‌شکنی کنید. در زمان سله‌شکنی دقت داشته باشید که عمق خراش باید خیلی کم و سطحی باشد زیرا بیشتر ریشه‌های فعال و جذاب بوته چغندر در نزدیکی سطح زمین قرار دارند. اگر عمق خراش را به 5 سانتی‌متر برسانید به رشد و مقدار محصول آسیب خواهید رساند.

پس از آن که ریشه به نصف رشد نهایی خود رسید، از سله‌شکنی خودداری کنید زیرا از این زمان به بعد، سله‌شکنی اثر سودبخش خود را در رشد و درشت شدن ریشه از دست خواهد داد.

تنک کردن:

برای این که ریشه چغندر رشد کافی نماید و تولید محصول کند باید فضای کافی در اطراف بوته مهیا کنید و اساساً  تنک نکردن باعث ریز و کوچک ماندن ریشه‌ها می‌شود. پس از آنکه نهال‌های چغندر 3 یا 4 برگه شدند (حدود 20 روز پس از سبز شدن بذر) اقدام به تنک نمایید.

برای تنک کردن، خاک را نرم کنید و بوته‌های اضافی را با ریشه از خاک بیرون آورید. اگر در زمان تنک کردن خاک را نرم نکنید ریشه‌ها در خاک باقی مانده، ممکن است بعداً سبز شود یا در خاک فاسد گردد و ریشه‌های مجاور را هم فاسد کند.

می‌توانید به جای نرم کردن خاک، قبل از تنک کردن، زمین را آبیاری نمایید تا ریشه‌ها به راحتی از خاک کنده شوند. طوری تنک کنید که فاصله بوته‌ها از هم حدود 10 سانتی‌متر باشد.

آبیاری:

به طور مرتب و منظم و بسته به بافت خاک و آب و هوای محل، هر 7 تا 12 روز یک‌بار زمین را آبیاری کنید.

کود سرک:

حدود 30 تا 35 روز پس از سبز شدن بذر، بوته چغندر دارای 5 تا 6 برگ می‌شود. در این موقع برای تقویت گیاه و تسریع در رشد آن، 75 تا 100 کیلو کود ازته در هر هکتار زمین در اطراف خطوط کاشت بریزید. این عمل را دو تا سه نوبت در مدت نمو گیاه انجام دهید ولی در دفعات بعدی، 50 کیلو در هکتار کافی است.

برداشت:

زمان برداشت:

زمانی که قطر ریشه‌ها به 3 تا 4 سانتی‌متر رسید (یعنی حدود 2 تا 4 ماه بعد از کاشت) می‌توانید اقدام به برداشت محصول نمایید. بهترین قطر ریشه از لحاظ مصرف تازه و کنسروی زمانی است که ریشه به قطر 5 تا 8 سانتی‌متر رسیده باشد. پس برای رسیدن به بهترین کیفیت زمانی که قطر حدود 5 تا 8 سانتی‌متر شده باشد برداشت کنید.

نحوه برداشت:

در سطح کوچک با دست برداشت نمایید. ساقه را با دست گرفته، ریشه چغندر را از خاک در آورید. زمانی که ریشه کوتاه و خاک نرم است به راحتی کنده خواهد شد.

در سطوح بزرگ از وسایل مکانیکی استفاده کنید. این وسایل چغندر را از خاک در می‌آورند. برای افزایش عمر نگهداری چغندر، شاخ و برگ آنها را به هنگام برداشت، بزنید.

شستشو:

برای حذف خاک روی ریشه، آنها را شستشو دهید.

بسته‌بندی:

برای بسته‌بندی چغندرهای اول فصل که قطر آنها از 5 سانتی‌متر کمتر است 5 تا 10 عدد را با برگ دسته کنید و ریسمانی به دور آنها ببندید.

برای بسته‌بندی چغندرهای میان فصل و پاییزه که درشت‌تر هستند (قطر آنها باید کمتر از 12 سانتی‌متر باشد) پس از قطع برگ‌ها، ریشه‌ها را در جعبه قرار داده، به بازار بفرستید. چغندر اول فصل یعنی چغندرهایی که از تنک اول و دوم به دست می‌آورید.

عملکرد:

بسته به نوع چغندر و فاصله بین خطوط و حاصل‌خیزی خاک، از 30 تا 60 تن در هکتار محصول به دست خواهید آورد.

بذرگیری:

برای بذرگیری، چغندرهای سالم، بدون عیب، خوش‌رنگ و فاقد ترک خوردگی و پیچیدگی را انتخاب کنید و در محل خنک و خشکی، در زیر ماسه یا شن خشک، خاک‌اره یا خاک‌زغال نگهداری نمایید.

قبل از آن که ریشه‌ها را در محل‌های مذکور قرار دهید برگ‌ها را قطع کنید. در موقع قطع برگ‌ها دقت کنید که جوانه‌های وسط چغندر را حذف ننمایید. در فروردین ماه سال بعد، ریشه‌ها را در خاک پوک و کودخورده به فاصله 80 سانتی‌متر از هر طرف بکارید.

بعد از گل کردن، انتهای ساقه گل را قطع نمایید تا فقط شاخه‌هایی که به ریشه نزدیک هستند و قوی‌تر می‌باشند گل داده، تولید بذر نمایند. اواخر مرداد ماه که بذور رسیدند ساقه‌ها را چیده، خشک نمایید.

پس از خشک کردن، ساقه‌ها را کوبیده، بذور را از چوب جدا نمایید. بذور جدا شده را مجدداً در محلی خشک نمایید و در محل مناسبی نگهداری کنید.

 

برگرفته از کتاب تولید و پرورش سبزی، شاخه کاردانش، گروه تحصیلی امور باغی، 1394.