اصل و قدمت:

منشأ کاهو از کشورهای خاور نزدیک و مناطق مدیترانه است. این گیاه از 2500 سال قبل در باغ شاهان ایران کاشته می‌شده است.

اهمیت:

کاهو، از گیاهان مهمی است که در بسیاری از نقاط جهان و ایران و از جمله در شمال ایران (حوزه خزر) و جنوب آن بویژه در خوزستان و در بستر رودخانه‌های کرخه و کارون به فراوانی کاشته می‌شود. کاهو از جمله گیاهان کشاورزی است که کشت و کار و مصرف آن به صورت خام در سالاد و یا با سرکه، سکنجبین (سرکه انگبین) و یا به طور ساده بسیار زیاد است.

از نظر مواد غذایی، کاهو دارای املاح آهن، کلسیم، منیزیم، ید، منگنز، سدیم، مس و غیره و همچنین دارای ویتامین‌های آ، ب و ث می‌باشد.

کاهو خاصیت تصفیه‌ی خون و جلوگیری از رقیق شدن آن را دارد، گیاهی است اشتهاآور که برای سلامتی بدن انسان بسیار سودمند است و با داشتن املاح کلسیم و آهن بدن را تقویت می‌کند و با داشتن املاح روی و منگنز از سفید شدن مو جلوگیری می‌کند و به هضم غذا کمک می‌نماید.

توجه داشته باشید همان قدر که خوردن کاهو قبل از غذا اشتهاآور و مفید است بعد از غذا زیان‌آور است. مصرف زیادتر از حد آن نیز تنفس را ضعیف کرده، ایجاد مسمومیت می‌کند.

مشخصات بتانیکی:

کاهو گیاهی یک‌ساله و دو لپه از خانواده‌ی کلاپرکیان و جنس لاکتوکا و گونه‌ی لاکتوکاساتیوا است.

ریشه: محوری و مخروطی و نیمه‌عمیق است. ریشه‌های فرعی به طور جانبی در روی ریشه محوری می‌رویند. عمق ریشه‌ی کاهو به 20 سانتی‌متر بالغ می‌شود. این نکته را برای تعیین عمق شخم در نظر بگیرید.

ساقه: قطور و مخروطی است و علفی یا نیمه‌علفی و دارای مغز نرم و آب‌دار و خوشمزه است. در بسیاری از انواع، برگ‌های درونی کاهو، ساقه را احاطه کرده و دور آن پیچیده، جسم گرد یا کم و بیش کشیده‌ای به وجود می‌آورد. ساقه در برخی نژادها بلند و در برخی دیگر بسیار کوتاه است.

برگ‌ها: بدون دمبرگ با قاعده‌ی نسبتاً پهن (رگبرگ و سطحی در قاعده بسیار پهن است) بر روی ساقه چسبیده و اغلب بر روی آن تا شده است و گویچه‌ای را به وجود می‌آورد. برگ‌های درونی کم‌رنگ‌تر، زرد، کرم یا زرد مایل به سبز می‌باشند. برگ‌های بیرونی به رنگ سبز تیره یا سبز مایل به خاکستری است. برگ‌ها، نرم، آب‌دار، شیرابه‌دار، خوشمزه و کم شیرین می‌باشند که خوراکی هستند.

گل‌ها: گل‌های مرکب با گلچه‌های کوچک روی گل‌آذین دیهیم قرار گرفته‌اند و زرد رنگ می‌باشند.

دانه (بذر): کاهو دارای 2 نوع بذر است: یکی بذر سیاه و دیگری بذر سفید. شکل بذر کشیده و نوک باریک است. وزن هزار دانه‌ی آن 0.8 تا 1.2 گرم می‌باشد.

بذور در بهترین شرایط، قوه‌ی نامیه‌ی خود را تا 4 سال حفظ می‌کنند. چون تعداد بذور سبز شونده در بذور تازه کمتر است سعی کنید از بذور یک‌ساله برای کشت استفاده کنید که در این صورت بذور 95% جوانه‌زنی خواهند داشت.

انواع:

کاهوپیچ کشیده:

همان کاهوی معمولی است که از زمان‌های قدیم کشت و کار آن در بسیاری از مناطق ایران به ویژه در شمال ایران (حوزه خزر) متداول بوده است. از این واریته می‌توان به 2 نژاد کاهوپیچ کشیده‌ی سیاه یا چرب و کاهوپیچ کشیده‌ی سفید اشاره کرد.

کاهوی تاج شاه:

یک نژاد زودرس مرغوب ژاپن است که 7 تا 14 روز زودتر از کاهوی معروف دریاچه‌های بزرگ 366 می‌رسد، بوته آن زود رشد و نیرومند است و نسبت به رطوبت زیاد و خشکی هوا مقاوم است.

کاهوی دریاچه‌های بزرگ:

دارای برگ‌های سبز، گویچه گرد و نژادی است زودرس، برگ‌های آن خوش‌فرم، بامزه، شیرین و دلپذیر می‌باشد. وزن هر گویچه‌ی آن به 500 تا 600 گرم می‌رسد. برای سالاد و تزیین غذا مناسب است.

کاهوی دریاچه‌های بزرگ 659:

شکل و زودرسی آن بسیار همگن و بازارپسند بوده و کیفیت آن عالی است. این نژاد قابلیت خوبی برای تشکیل گویچه دارد و گویچه‌ی آن محکم و توپر و به رنگ سبز تیره‌ی بسیار زیباست.

کاهوی سیاه بذر سیمپسون:

نژادی است بسیار زودرس و بوته‌های آن به طور پهن و گسترده می‌روید. برگ‌های آن پهن، سبز روشن و لطیف می‌باشد.

کاهوی والمن:

رنگ برگ‌های آن سبز تیره است. گویچه‌ی آن دارای چین خوراکی خوب و مناسب است به شرطی که در آب و هوای خنک قرار گیرد.

کاهوی سوزان:

بهترین نژاد برای فضای آزاد و زودرس به ویژه در مناطق سردسیر است. همچنین برای محصول پاییزه بسیار مناسب است. بوته‌ی آن پهن سفت و گویچه‌ی محکم، بسته و سنگین تولید می‌کند. برگ‌های آن لطیف و خوشمزه است.

کاهوی رد سیلز:

دارای سر بزرگ با برگ‌های خارجی بسیار جذاب زرشکی رنگ می‌باشد. این کاهو رنگ خود را در هوای گرم نیز به خوبی حفظ می‌کند و مناسب برای پرورش در باغچه‌ی خانه و مزرعه می‌باشد.

کاهوی اگوستوس:

یکی از مهم‌ترین ارقام کاهوی معمولی در 30 سال اخیر است. برگ‌های آن اندکی چین‌دار (دارای برآمدگی و فرورفتگی) و بسیار جالب می‌باشند.

شرایط رویشی ویژه:

آب و هوا:

کاهو را در آب و هوای خنک بکارید، زیرا در فصل گرما قبل از نمو کافی برگ‌ها، شاخه‌ی گل‌دهنده ظاهر می‌شود و بوته‌ی کاهو بذر می‌دهد و برگ‌ها طعم تلخ و زننده پیدا می‌کنند. بنابراین برای حصول نتیجه‌ی مطلوب از کاشت کاهو، آن را در نواحی معتدل سرد و تا اندازه‌ای مرطوب بکارید. با این وجود به شرطی که رشد آن به فصل گرم برخورد نکند می‌توانید در کلیه‌ی نواحی، به کشت آن مبادرت ورزید.

کاهو به راحتی دمای صفر درجه‌ی سانتی‌گراد را تحمل می‌کند.

خاک:

برای حصول مطلوب‌ترین نتیجه، کاهو را در خاک‌های لیمونی سبک که دارای مقدار زیادی مواد آلی است بکارید.

با کاشت کاهو در خاک‌های هوموسی نیز می‌توانید محصول فراوان به دست آورید.

به طور کلی کاهو را در خاک‌های نرم، قوی و نم‌دار بکارید.

رطوبت:

باید رطوبت فراوان در خاک را برای تولید کاهوهای خوب رشد کرده و توپر تأمین نمایید.

حرارت:

اگر بذور کاهو را در حرارت 25 تا 30 درجه‌ی سانتی‌گراد کشت کنید در مدت 1 تا 2 روز کلیه‌ی بذور سبز خواهند شد.

اگر بذور کاهو را در حرارت 3 تا 4 درجه‌ی سانتی‌گراد کشت کنید، مدت 6 تا 12 روز سبز شدن به طول می‌انجامد.

نور:

کاهو را در مکانی بسیار روشن و آفتابگیر کشت کنید.

ویژگی‌های خاص کاشت:

پخش کود دامی و شیمیایی:

برای حصول عالی‌ترین نتیجه، حدود 50 تا 60 تن در هکتار کود دامی پوسیده به خاک بدهید.

کود دامی را حداقل 4 هفته قبل از کاشت با خاک مخلوط نمایید.

در صورتی که کود دامی در دسترس ندارید با کاشت کودهای سبز مانند یونجه، شبدر و غیره، هوموس خاک را تأمین نمایید.

به دلیل سطحی بودن ریشه باید مواد غذایی را در دسترس ریشه‌ها قرار دهید.

حدود 33 کیلو نیتروژن، قبل از کاشت و حدود همین مقدار، پس از تنک کردن در هر هکتار به زمین بدهید.

اگر نیتروژن اضافی در اختیار خاک بگذارید ممکن است در زمان تشکیل گویچه سبب ایجاد کاهوی غیرفشرده گردد.

کودهای فسفره و پتاسه را قبل از کاشت به زمین بدهید، در زمینی که مقدار این دو عنصر در حد متوسط باشد 20 کیلوگرم فسفر و 125 کیلوگرم پتاس (در هر هکتار) به خاک اضافه کنید.

عملیات خاک‌ورزی:

شخم نسبتاً عمیق به خاک بزنید.

سپس خاک را دیسک بزنید و نرم نمایید.

در آخر با ماله، سطح خاک را هموار کنید.

زمان کاشت:

در نواحی معتدل سرد شمالی برای تهیه‌ی محصول پاییزه و زمستانه بذر کاهو را در اوایل پاییز و یا اواخر شهریور بکارید و برای تهیه‌ی محصول بهاره می‌توانید در اواخر پاییز و یا در اسفند ماه بذر آن را کشت کنید.

بذر برخی ارقام دیررس و مقاوم به گرما را می‌توانید تا اواخر فروردین بکارید و از محصول آن تا اواخر خرداد و اوایل تیر ماه استفاده نمایید. بدین ترتیب می‌توانید در تمام فصول سال کاهوی تازه داشته باشید.

نحوه و نوع کاشت:

بذور را می‌توانید در محل اصلی یا در خزانه کشت کنید.

کاشت بذر در محل اصلی: بسترهایی به عرض 45 سانتی‌متر تهیه کنید و روی آن دو ردیف بذر کاهو بکارید به طوری که ردیف‌ها از لبه‌ی بستر حدود 5 سانتی‌متر فاصله داشته باشند. در فاصله‌ی دو بستر کشت، نهری به عرض 30 سانتی‌متر ایجاد نمایید، تا آبیاری را از آن طریق انجام دهید.

کاشت بذر در خزانه: بذور را در خزانه روی خطوطی که 10 سانتی‌متر از هم فاصله دارند بکارید و روی آن حدود 0.5 سانتی‌متر خاک بریزید و غلتک بزنید. هنگامی که نهال‌ها 4 برگه شدند زمین را آبیاری نمایید و نهال‌ها را از خاک درآورید و به محل اصلی منتقل کنید.

کاشت نشا در محل اصلی: نشاها را روی خطوطی که 30 تا 35 سانتی‌متر از هم فاصله دارند به فاصله‌ی 25 سانتی‌متر از هم بکارید. هر دو ردیف کاهو را با یک نهر به عرض 30 سانتی‌متر از ردیف‌های دیگر جدا کنید. نشای کاهو را عمیق نکارید زیرا این عمل، باعث دیررس شدن کاهو و گاهی باعث عدم تشکیل سر (پیچ) خواهد شد.

مقدار بذر مصرفی:

برای کاشت مستقیم بذر در محل اصلی، حدود 2.2 کیلوگرم بذر برای کاشت در یک هکتار زمین تهیه کنید.

برای تهیه‌ی نشای لازم برای کاشت یک هکتار (خزانه‌کاری) حدود 300 تا 500 گرم بذر تهیه نمایید.

فاصله گیاهان روی ردیف:

فاصله گیاهان در ردیف را بسته به نوع رقم، حاصلخیزی خاک و اندازه‌ی مطلوب گیاه موقع برداشت، تعیین نمایید.

رقم‌های کوچک را باید حدود 25 سانتی‌متر از هم نشا کنید و یا به هنگام تنک بین بوته‌ها حدود 25 سانتی‌متر فاصله بگذارید.

برای رقم‌های بزرگ مثل نیویورک باید حدود 30 تا 40 سانتی‌متر بین بوته‌ها فاصله بگذارید.

تقویم کاشت کاهوی بهاره
بهمن اسفند فروردین اردیبهشت خرداد
کاشت بذر در شاسی کاشت بذر در خزانه و هوای آزاد

نشا در هوای آزاد و تنک کردن

خزانه هوای آزاد

مراقبت برداشت

 

تقویم کاشت کاهوی پاییزه
شهریور مهر آبان آذر دی
کاشت بذر در محل اصلی تنک کردن مراقبت و برداشت برداشت پوشاندن بوته و برداشت

 

تقویم کاشت کاهوی زمستانه
مرداد شهریور مهر آبان آذر دی بهمن اسفند فروردین اردیبهشت
کاشت بذر در خزانه‌ی اول نشا در خزانه دوم مراقبت نشا در محل اصلی مراقبت پوشاندن بوته‌ها با کلش پوشاندن بوته‌ها با کلش مراقبت برداشت برداشت

مراقبت‌های داشت:

وجین:

در صورتی که علف هرز در مزرعه زیاد است باید با وجین کردن، با علف هرز مبارزه کنید. پس از یکی دو وجین که علف هرز به کلی از بین رفت دیگر نیازی به وجین نخواهید داشت. اگر زمین را کولتیواتور می‌زنید فاصله‌ی بین بوته‌ها بر روی خطوط را با وسایل دستی پاک کنید. دقت داشته باشید که اگر کولتیواتور را عمیق‌تر از 5 یا 7.5 سانتی‌متر بزنید ریشه‌های زیادی را قطع کرده، باعث وارد شدن آسیب فراوان به گیاه خواهد شد.

سله‌شکنی:

این نکته را به خاطر داشته باشید که ریشه‌ی کاهو سطحی است و اگر سله‌شکنی را عمیق انجام دهید به آن لطمه وارد خواهید ساخت.

تنک کردن:

اگر بذر را مستقیماً در مزرعه و محل اصلی کشت کنید باید مزرعه را با دست تنک نمایید. 10 تا 14 روز پس از کاشت، کلیه گیاهانی که فاصله‌ی آنها کمتر از 25 سانتی‌متر است از ردیف حذف نمایید (به جز مجموعه‌های کوچک چند گیاهی). چند روز بعد بلافاصله پس از این که اولین برگ‌های حقیقی ظاهر شد مجموعه‌های کوچک را به تک گیاه تنک کنید تا فقط یک گیاه در هر محل باقی بماند.

واکاری:

گیاهان حذف شده و بزرگتر را که در حین عمل تنک کردن به دست می‌آورید، می‌توانید در نقاطی که پوشش گیاهی ضعیف است بکارید.

آبیاری زمان رشد:

به دلیل سطحی بودن ریشه‌ی کاهو، این گیاه نمی‌تواند آب مورد نیاز خود را از اعماق زمین جستجو نماید بنابراین مجبور خواهید بود که آب فراوان و مکرر در اختیار زمین بگذارید. بهتر است آبیاری را به روش نشتی یا باران مصنوعی انجام دهید.

در زمین‌های سست شنی حداقل هر 5 روز یک بار محصول کاهو را آبیاری نمایید و در اراضی رسی‌شنی که تا اندازه‌ای رطوبت را نگاه می‌دارد هر هفته یک بار آبیاری  کنید و دقت نمایید که خاک نباید نوسان زیادی داشته باشد زیرا این امر مخصوصاً در طی مراحل آخر برای بهترین رشد مضر می‌باشد.

اگر در مراحل آخر، آب بسیار زیاد در اختیار زمین بگذارید و درجه حرارت هم بالا باشد این امر، موجب تشکیل سرهای پف کرده و سست در کاهو خواهد شد.

برداشت:

زمان برداشت:

چنانچه در دی ماه نشاکاری نموده‌اید حدود هشت تا ده هفته بعد می‌توانید اقدام به برداشت نمایید. چنانچه نشاکاری را در اسفند و فروردین ماه انجام داده‌اید حدود شش تا هفت هفته بعد می‌توانید اقدام به برداشت کاهو نمایید.

کاهوی برگی را برای مصرف خانگی بلافاصله پس از این که برگ‌ها به اندازه‌ی کافی بزرگ شدند برداشت کنید.

برای فروش در بازار محلی، گیاه را هنگامی که کاملاً رشد نمود برداشت نمایید لیکن نه به آن میزان که برگ‌ها خشن و طعم کاهو تلخ شده باشد.

کاهوی سردار (دارای سر) را باید زمانی برداشت کنید که شرایط آب و هوایی اجازه دهد تا سرها سفت و سخت گردیده، ولی ساقه‌ی گل دهنده ایجاد نشده باشد.

اگر کاهوی سردار را نارس برداشت کنید سرها اسفنجی خواهند شد و مراحل بازاریابی را تحمل نخواهند نمود.

هرگز محصول را هنگامی که سرهای کاهو خیس و مرطوب است برداشت نکنید زیرا برگ‌های ترد در حین عملیات پس از برداشت خرد و شکسته می‌شود.

نحوه‌ی برداشت:

اگر بوته‌های کاهو سالم باشد آن را یکی دو سانتی‌متر از زیر خاک قطع کنید.

اگر برگ‌های خارجی کاهو مبتلا به بیماری قارچی باشد بهتر است بوته را یکی دو سانتی‌متر از بالای سطح خاک قطع کنید.

کاهوهای نوع سردار را در سطح یا درست در زیر سطح خاک ببرید.

در جایی که پوسیدگی طوقه‌ی کاهو بسیار مهم است سرهای کاهو را در بالای برگ‌هایی که با خاک تماس دارند قطع کنید.

برداشت را با کاردی تیز که دارای اندازه‌ی مناسب باشد انجام دهید.

بسته‌بندی:

پس از پاک کردن، بوته کاهو را در جعبه یا سبد مخصوص بسته‌بندی کنید.

اندازه‌ی جعبه‌ها را طوری انتخاب کنید که 12 تا 72 عدد کاهو را بتوانید به طور مرتب در آن قرار دهید.

در موقع قرار دادن کاهو در جعبه در ردیف اول که در ته جعبه قرار می‌گیرد ریشه را به طرف پایین یعنی به طرف کف جعبه قرار دهید و در ردیف بعدی ریشه را به طرف بالا قرار دهید یعنی دو قسمت برگی کاهو را روی یکدیگر و مقابل هم بگذارید.

حمل:

اگر بسته‌بندی برای ارسال به مقصد دور باشد روی کاهوهای داخل جعبه را با یخ خرد کرده پر کنید و بعد جعبه‌ها را در واگن یا وسیله‌ی نقلیه مخصوص حمل سبزی که معمولاً دارای دستگاه و خنک‌کن می‌باشد قرار دهید تا کاهو سالم و تازه به مقصد برسد.

عملکرد:

مقدار محصول قابل برداشت، نسبت به نوع کاهوی کاشته شده و طرز کاشت متفاوت است به طور متوسط می‌توانید در هر هکتار 25 تا 35 تن کاهوی مرغوب برداشت نمایید.

نحوه‌ی بذرگیری از کاهو:

بوته‌های خوب و قوی را انتخاب نموده، در زمینی که به خوبی آماده نموده و کود داده‌اید در اوایل فروردین واکارید.

فاصله‌ی بین بوته‌ها را حدود 50 سانتی‌متر از هر طرف انتخاب نمائید.

در ماه‌های خرداد و تیر گل‌ها به بذر خواهند نشست.

پس از این که بذرها رسید، ساقه‌های بذردار را بچینید و در سایه خشک کنید.

پس از خشک شدن، آنها را کوبیده، بذور را جدا کنید.

 

برگرفته از کتاب تولید و پرورش سبزی، شاخه کاردانش، گروه تحصیلی امور باغی، 1394.