اصل و قدمت:

اصل این گیاه را از نواحی غربی اروپا می‌دانند. تصور می‌شود که بشر از چندین قرن پیش آن را مورد استفاده قرار داده باشد.

اهمیت:

کلم گل، یکی از پر ارزش‌ترین محصولات کشاورزی است که در اکثر کشورهای جهان به همراه بسیاری از غذاها به صورت خام، پخته و به ویژه سرخ کرده به مصرف تغذیه می‌رسد. بدون تردید سطح کاشت و میزان مصرف آن اگر از کلم‌پیچ بیشتر نباشد، کمتر نیست. در کشور ما نیز، در حدود 45 سال اخیر سطح کاشت و مصرف این کلم گسترش روز افزون یافته و امروزه کلم گل یکی از فرآورده‌های مهم و با ارزش و پر درآمد ما را به ویژه در اطراف شهرهای بزرگ تشکیل می‌دهد.

مشخصات گیاه‌شناسی (بتانیکی):

گیاهی یکساله از راسته‌ی دو لپه‌ای‌ها و خانواده چلیپاییان (کلم‌ها) و از جنس براسیکا و گونه برسیک اولراسه و واریته براسیکا اولراسه واریته بوتری‌تیس است.

ریشه: نسبتاً عمیق و دارای ریشه‌های فرعی و سطحی زیاد است.

ساقه: بسیار کوتاه که در میان برگ‌های پهن منتهی به خوشه، گل وجود دارد.

برگ‌ها: مسطح، موجدار، کمی گوشتی، به رنگ سبز مایل به آبی هستند.

گل‌ها: چون قسمت خوراکی آن مجموع دم‌گل و غنچه‌ی نشکفته‌ی آن است هرگز اجازه ندهید که گل آن به مرحله‌ی شکفتنی برسد و قبل از باز شدن آن، محصول کلم را برداشت کنید. فقط زمانی که می‌خواهید بذرگیری نمایید محصول آن را در روی زمین باقی بگذارید تا گیاه به رشد نهایی خود رسیده، گل آن باز و تلقیح شود و تولید میوه و دانه نماید.

دانه: کوچک است و هزار دانه‌ی آن، سه گرم وزن دارد.

پرورش کلم گل تا حدی مشکل است و همیشه با موفقیت همراه نیست.

انواع کلم گل:

کلم گل آقای سفید شماره 8: نژادی بسیار زودرس است و گل آذین آن سفید، گرد، متراکم، گوشتی و خوش‌فرم و با کیفیت خوب و عالی خوراکی است. خوشمزه، خوش‌طعم برای مصرف خام، سالاد، سرخ کرده، پخته، شور و غیره می‌باشد. 45 روز پس از بازکاشت می‌توانید برداشت کنید.

کلم گل سرسفید: برای محصول پاییز کاشته می‌شود. این کلم گل آذین‌های درجه یک با کیفیت عالی تولید می‌کند. گل‌آذین آن فوق‌العاده سفید و تمیز، سفت، سنگین و تو پر و فشرده و بازارپسند می‌باشد. گیاه آن قوی، مقاوم و زود رشد است.

کلم گل مونتانو: هیبرید زودرس است و سر بسیار سختی دارد.

کلم گل لینتاپ: فوق‌العاده زودرس است و برای تولید محصول بهاره و اوایل تابستان مناسب است.

کلم گل لیندی: برای تولید محصول تابستانه و پاییزه مناسب است. سر آن بسیار سفید است.

کلم گل کماندر: هیبرید نسبتاً دیررس ویژه‌ی تولید محصول پاییزه و اواخر تابستان است.

کلم گل توپ سفید: نیمه دیررس تا دیررس می‌باشد.

کلم گل وایت‌راک: نیمه دیررس تا دیررس می‌باشد برای تولید محصول اواخر تابستان و پاییزه مناسب است.

کلم گل لیندوریان: هیبرید نیمه زودرس است و مناسب تولید محصول تابستانه و اوایل پاییز است.

شرایط رویشی ویژه:

آب و هوا:

توصیه می‌شود در مناطقی اقدام به کشت کنید که بتوانید آن را در زمستان در خارج از گلخانه پرورش دهید یعنی در مناطقی کشت کنید که در ماه‌های فروردین تا آذر ماه در منطقه‌ی یخبندان نباشد در چنین منطقه‌ای کلم گل به خوبی پرورش می‌یابد.

خاک:

در خاک‌هایی کشت کنید که بسیار حاصل‌خیز، مرطوب و دارای زهکش خوب باشد.

خاک مورد نیاز کلم گل، از حیث بافت شبیه خاک مورد نیاز کلم‌پیچ می‌باشد.

نور:

کلم گل را در مکانی آفتابی و روشن کشت کنید ولی از آنجا که تابش شدید آفتاب به آن لطمه می‌زند بهتر است در مناطق خیلی گرمسیری آن را در نقاط سایه‌روشن بکارید. هنگامی که سرها تشکیل شدند باید در مقابل تابش نور مستقیم آفتاب از سرها محافظت نمایید. در ارقام زودرس برگ‌های طویل خارجی را روی سر (گل) ببندید تا از آسیب خورشید در امان بمانند. در ارقام دیررس برگ‌های داخلی روی سر کلم برگشته، عمل محافظت در مقابل آفتاب را انجام می‌دهند.

رطوبت:

کلم گل را در نواحی نسبتاً مرطوب بکارید زیرا که گیاهی نسبتاً رطوبت‌پسند است.

حرارت:

نباید زمانی کشت نمایید که در دوره‌ی سپری کردن رشد کامل، به هوای بسیار گرم برخورد نماید به دلیل آن که کلم گل محصول فصل خشک است کشت را در فصول سرد سال انجام دهید.

ویژگی‌های خاص کاشت:

پخش کود دامی و شیمیایی در زمین اصلی:

کود دامی را به میزان 30 تن در هر هکتار ، در پاییز سال قبل از کاشت، با خاک مخلوط کنید.

حدود 200 کیلوگرم ازت در هر هکتار به زمین اضافه کنید.

حدود 100 تا 120 کیلوگرم P2O5 در زمان تهیه‌ی زمین، به خاک اضافه کنید.

میزان پتاسیم مورد نیاز این گیاه نسبتاً بالاست، از این رو، لازم است حدود 200 تا 300 کیلوگرم در هر هکتار به خاک اضافه کنید.

تهیه‌ی زمین:

در پاییز سال قبل از کاشت، زمین را شخم عمیق بزنید.

در بهار قبل از انتقال نشا به محل اصلی، با دیسک سطح مزرعه را نرم نمایید.

با بیل و یا وسایل مکانیکی، نهرها و پشته‌ها را برای کاشت خطی آماده کنید.

زمان کاشت:

بذر آن را در نقاط معتدل، از اوایل اسفند تا اواخر اردیبهشت در گلخانه یا هوای آزاد در خزانه بکارید.

بذور را در عمق حدود یک سانتی‌متری بکارید.

در نقاط گرمسیر در اواخر تابستان در خزانه کشت کنید.

نحوه‌ی کاشت:

پرورش کلم گل را بر حسب زمان کاشت به دو صورت می‌توانید انجام دهید: کاشت را اوایل بهار یا اوایل پاییز انجام دهید. چنانچه کاشت را در اوایل پاییز انجام می‌دهید از بذر انواع زودرس استفاده کنید تا محصول آن را در اواخر اسفند و اول بهار برداشت نمایید. طرز عمل بدین ترتیب است که در اوایل شهریور بذر را در خزانه بکارید و آبیاری فراوان نمایید. بوته‌ها زودتر نمو کرده، بلند شوند و مهر ماه بوته‌های جوان را زیر سرپوش یا در شاسی نشا کنید و گاه‌گاه به آنها هوا دهید. در موقع یخبندان دور شاسی و سرپوش‌ها را پهن خشک و کاه بریزید. در اواخر اسفند و اوایل فروردین، بوته‌ها را در محل اصلی به فواصل زیر بکارید و بلافاصله آبیاری کنید. محصول این کشت را در ماه‌های اردیبهشت و خرداد برداشت کنید. اگر کلم گل را تابستانه می‌کارید آب کافی به محصول بدهید در غیر این صورت، محصول بد و نامرغوب خواهد شد و غالباً گل نمی‌دهد و یا گل ریز و خراب می‌دهد. بذر را در اول فروردین در خزانه بکارید و بوته‌ها را پس از رشد کافی در مزرعه نشا و بلافاصله آبیاری کنید و محصول را در اواخر شهریور و اوایل مهر ماه به دست خواهید آورد.

فواصل کاشت:

بسته به کم رشد یا پر رشد بودن رقم مورد کاشت، فاصله ردیف‌ها را در محل اصلی 75 تا 120 سانتی‌متر و فاصله‌ی بوته‌ها را بر روی ردیفهاحدود 45 تا 90 سانتی‌متر در نظر بگیرید.

مقدار بذر مصرفی:

برای تهیه‌ی نشای یک هکتار زمین، حدود 200 تا 400 گرم بذر را در خزانه کشت نمایید.

انتقال نشا به زمین اصلی:

زمانی که نهال‌ها 5 تا 6 برگه شدند به محل اصلی منتقل کنید.

چنانچه نشاهای کلم‌گل با دقت حمل و نقل نشود و دست به دست شود و کاشت آن به تأخیر افتد تاج کلم تشکیل نشده، چند تکمه‌ی کور، روی بوته ایجاد می‌گردد.

نگذارید نشاها به مدت طولانی حتی چند ساعت هوا بخورد. بکوشید که عمل نشا را سریع‌تر انجام دهید تا موفقیت بیشتری داشته باشید.

نشاکاری:

به هنگام نشاکاری دقت نمایید که ساقه تا زیر دو برگ اول، در خاک فرو رود.

خاک اطراف ریشه را فشار دهید تا به آن بچسبد.

سپس بلافاصله آب دهید تا هوای اطراف ریشه خارج گردد.

مراقبت‌های داشت:

وجین و سله‌شکنی:

به دلیل آن که سیستم ریشه کلم‌گل سطحی است از کولتیواتورزنی عمیق خودداری کنید؛ مگر در حالتی که گیاهان بسیار کوچک هستند و خاک نیز بسیار سفت شده است.

گیاهان بزرگ را فقط زمانی که علف‌های هرز بزرگ هستند کولتیواتور بزنید.

هنگامی که کلم شروع به تشکیل سر نمود کولتیواتورزنی را متوقف نمایید. کولتیواتورزنی را صبح زود انجام ندهید زیرا در این موقع گیاه آبدار و ترد است و برگ‌ها می‌شکنند.

خاک‌دهی پای بوته:

در تابستان پای بوته‌ها را خاک دهید تا از کج شدن بوته به وسیله‌ی باد جلوگیری نمایید.

کود سرک:

حدود سه هفته پس از کاشت، حدود 2/5 کیلوگرم نیترات دو سود در صد مترمربع، به زمین اضافه کنید. سه هفته بعد مجدداً این عمل را تکرار نمائید.

سفید کردن یا پوشاندن روی گل:

چون در موقع پیدایش گل، آفتاب باعث تیره و زرد شدن آن می‌شود باید گل‌ها را از تابش مستقیم و نور شدید خورشید حفظ کنید.

سفید کردن را با برگ‌های ضخیم بوته انجام دهید. بدین ترتیب که انتهای برگ‌ها را طوری ببندید که کلم‌گل بین برگ‌ها دور از تابش مستقیم آفتاب قرار گیرد.

سفید کردن را بیش از 15 تا 20 روز ادامه ندهید. پس از این مدت، فوراً محصول را برداشت کنید.

از آنجا که تمام بوته‌های کلم‌گل یک مرتبه و در یک روز برای سفید کردن حاضر نیستند بنابراین رنگ ریسمانی را هر روز برای بستن گل‌ها مورد استفاده قرار می‌دهید عوض کنید و تاریخ آنها را یادداشت کنید مثلاً در روز اول با ریسمان قرمز و روز دوم با ریسمان آبی و روز سوم ریسمان سفید و همچنین تا آخر.

به هنگام برداشت باید ابتدا بوته‌هایی را که با ریسمان قرمز بسته‌اند برداشت نمایید سپس آبی و سپس سفید و غیره را.

ضرورتی ندارد که کلم‌های دیررس را سفید نمایید زیرا با برگشتن برگ‌های داخلی بر روی سر، عمل سفید کردن انجام می‌شود.

آبیاری:

در مدت پرورش کلم نگذارید خاک آن کاملاً خشک گردد. همیشه باید رطوبت نسبی در خاک وجود داشته باشد.

واکاری:

چنانچه 10 روز پس از نشاکاری، تعدادی از نشاهای کاشته شده به هر دلیل به رشد خود ادامه نداده و پلاسیده و خشک گردیده‌اند، باید سریعاً نسبت به نشاکاری مجدد، اقدام نمایید.

برداشت:

زمان برداشت:

بلافاصله پس از رسیدن کلم به اندازه‌ی قابل عرضه به بازار و قبل از این که گل، رنگ یا حالت فشردگی خود را از دست بدهد، محصول را برداشت نمایید.

نحوه‌ی برداشت:

سرهای قابل برداشت را به همراه سه یا چهار دور از برگ‌ها قطع نمایید و برگ‌ها را به نحوی بزنید که حلقه‌ای از برگ‌ها اطراف سر را احاطه کرده، اندازه‌ی کافی برای محافظت آن طویل باشند.

درجه‌بندی:

سرهایی را که دارای اندازه یکنواخت هستند در یک ظرف (جعبه) بسته‌بندی نمایید تا ظاهر بازارپسندی پیدا کند.

بسته‌بندی:

کلم‌گل را در جعبه‌های چوبی یا پلاستیکی بسته‌بندی کنید.

می‌توانید کلم‌ها را در یک ردیف در جعبه قرار دهید یا آن که ارتفاع جعبه را دو برابر نموده، دو ردیف کلم‌گل در هر جعبه جای دهید.

به هر حال قبل از قرار دادن کلم‌گل در جعبه، برای حفاظت محصول نوک برگ‌ها را تا حد گل‌ها قطع کنید و بقیه‌ی برگ‌ها را باقی بگذارید.

عملکرد:

می‌توانید از هر هکتار حدود 12 تا 25 تن محصول برداشت کنید.

 

برگرفته از کتاب تولید و پرورش سبزی، شاخه کاردانش، گروه تحصیلی امور باغی، 1394.