در این مطلب به مباحث عمومی گیاه خیار پرداخته‌ایم.

برای خواندن مطالب آموزشی دیگر در مورد کشت و کار خیار مطالب زیر را دنبال کنید:

مسائل تغذیه‌ای خیار را بشناسید
آفات و بیماری‌های خیار را بشناسید

خیار گیاهی یک ساله و یک پایه است.

ریشه:

ساختار ریشه در خیار به صورت سطحی و گسترده (افشان) است. انشعابات زیاد اطراف ریشه باعث می‌شود که سیستم ریشه‌ای این گیاه سطحی و در عمق کمی از خاک نفوذ کند و فقط تعداد محدودی از ریشه‌ها می‌توانند بیش از عمق 0.5 متری نفوذ کنند ولی در خاک‌های سبک می‌تواند تا عمق 80 سانتی‌متری خاک نفوذ کند. سطحی بودن ریشه سبب می‌شود که گیاه به استرس‌های رطوبتی بسیار حساس باشد. ریشه‌زایی خیار در خاک به صورت حجیم و گسترده و افقی است و بیشترین میزان ریشه در عمق 30 تا 40 سانتی‌متری خاک می‌باشد. لازم به ذکر است که بوته خیار در محل طوقه و قسمت‌هایی از ساقه که با خاک در تماس است می‌تواند ریشه‌های نابه‌جای فراوان تولید کند که این امر ضرورت خاک‌دهی مناسب پای بوته‌های خیار را برای بالا بردن عملکرد نشان می‌دهد.

ساقه:

خیار گیاهی است علفی و یک ساله، دارای ساقه خزنده و خوابیده که از کرک‌های نازک و خشن پوشیده شده است و در مقطع زاویه‌دار می‌باشد. با ادامه رشد بوته زاویه‌ها کوچک‌تر می‌شوند. از محل گره‌های اصلی (علفی و آبدار) شاخه‌های فرعی به وجود می‌آید که مانند ساقه اصلی توانایی تولید گل و میوه را دارا می‌باشند و ساقه اصلی خیار به صورت عمودی رشد می‌کند که بعد از تولید شاخه‌های جانبی بر روی زمین و به طور افقی نیز توسعه می‌یابد که طول آن به یک تا سه متر می‌رسد و گاهی به بیش از 10 متر نیز می‌رسد. قطر ساقه خیار بیانگر نحوه رشد گیاه از نظر سالم و قوی بودن یا ضعیف بودن آن است. در یک بوته خیار گلخانه‌ای که دارای نور بسیار خوب است، فاصله بین دو گره بسیار کم و بنابراین بوته خیلی دیرتر به سیم نگه‌دارنده می‌رسد. در این حالت یک برگ می‌تواند 2 تا حتی 3 گل را تبدیل به میوه کند.

برگ:

یکی از شاخص‌ترین اندام‌های خیار، برگ‌های آن می‌باشد. برگ‌های خیار بزرگ و زاویه‌دار، رنگ آنها سبز روشن و دندانه‌دار می‌باشد. برگ‌ها دارای بریدگی‌های کم عمق بوده که سطح برگ را به 5 قسمت یا لوپ مثلثی شکل تقسیم می‌کند و هر قسمت آن دارای کناره‌های پنجه‌ای شکل است. یکی از لوپ‌ها (پنجه‌ها) به صورت نوک تیز درمی‌آید. از محل هر بند یا گره ساقه فقط یک برگ خارج می‌شود. از مشخصات بارز برگ‌ها وجود رگبرگ‌ها در پشت برگ است. اندازه برگ‌های تکامل یافته بسته به نوع رقم و مراقبت‌های زراعی بین 30-8 سانتی‌متر طول و 20-5 سانتی‌متر عرض دارد. خیار دارای دمبرگ بلند و قطور می‌باشد. پیچک که از تغییر شکل برگ در خیار ایجاد شده اغلب پس از تشکیل 6 تا 8 برگ در گیاه به وجود می‌آید، از ته دمبرگ‌ها و در کنار برگ‌ها تشکیل می‌شود. پیچک‌ها نقش مهمی در هدایت تنه اصلی خیار گلخانه‌ای روی نخ قیم بر عهده دارد.

گل:

خیار دارای گل‌های زیبایی به رنگ زرد بوده که اندام مشخصی در گیاه می‌باشد و از 5 کلبرگ تشکیل شده است. جوانه گل‌ها در کنار برگ‌ها ظاهر می‌شوند و در کنار هر برگ یک تا سه گل تشکیل می‌شود. گل‌ها پنج قسمتی و به قطر 3 سانتی‌متر هستند. گل‌های ماده در خیار فرورفته‌اند و دارای مادگی طویل هستند که روی ده گل قوی می‌نشینند. در صورتی که گل‌های نر دمگلی ضعیف دارند. اغلب ارقام خیار یک‌پایه با گل‌های نر و ماده جدا از هم در یک بوته هستند.

گل‌های نر به صورت گروهی و گل‌های ماده به طور جداگانه ظاهر می‌شوند. گل‌های نر زودتر از گل‌های ماده ظاهر شده و تعداد آنها بیشتر است، نسبت گل‌های نر به گل‌های ماده در خیار حدود 14 به 1 است.

ظاهر شدن گل‌ها در خیار به غیر از خواص ژنتیکی گیاه بستگی به عوامل محیطی نیز دارد. بدین ترتیب که تعداد گل‌های نر با روزهای بلند، شدت تابش خورشید و دمای زیاد هوا افزایش می‌یابد در حالی که روزهای کوتاه، شدت تابش کم خورشید و دمای کم هوا باعث افزایش گل‌های ماده در خیار می‌شود.

تمام انواع خیار دارای هفت جفت کوروموزوم می‌باشند. در خیارهای اصلاح شده و مخصوص کشت در گلخانه، بوته‌های خیار فقط تولید گل‌های ماده می‌نماید و این ارقام به نام ماده گل معروف می‌باشند به دلیل ماده گل بودن این ارقام راندمان تولید بوته‌ها نسبت به انواع یک پایه‌ای که دارای گل‌های نر و ماده بر روی یک بوته می‌باشد بسیار بالا است. پایه‌های ماده گل تهیه دو رگ نسل اول را آسان می‌سازد. کافی است که این پایه‌ها را در بین پایه‌های معمولی خیار کاشته و پس از تلقیح، بذری که روی پایه‌های ماده تشکیل می‌شود بذر دو رگ نسل اول است که می‌تواند با نور، دما، هرس، هورمون‌های گیاهی و فاکتورهای دیگری نیز تغییر کند. بعضی از ارقام که گل‌های دو جنسیتی دارند، پرچم‌های گل چسبیده و سنگین هستند که در این صورت عمل لقاح فقط توسط زنبور انجام می‌گیرد. گل‌های خیار در روزهای بلند همراه با دمای بالا پرچم‌هایی با  بساک‌های بزرگ ولی تعداد محدودی دانه گرده تولید می‌کند. در صورتی که این نسبت در شرایط روزهای کوتاه برعکس است. گرده‌افشانی در خیار معمولاً به صورت غیرمستقیم (دگرگشن) انجام می‌گیرد. در تولید خیار گلخانه‌ای امروزه از ارقام پارتنوکارپ استفاده می‌شود که بدون تلقیح بارور می‌شوند. میوه‌های پارتنوکارپ هنگام استفاده از رقم‌های پارتنوکارپ باید توجه داشت که از کشت خیار معمولی با گل‌های نر در نزدیکی گلخانه‌ها جلوگیری شود. در غیر این صورت چنانچه با پرواز حشرات به ویژه زنبورها تلقیحی صورت پذیرد، میوه‌های تولید شده در یکی از دو سر خود ضخیم شده و از بازارپسندی آنها کاسته می‌شود.

میوه:

میوه خیار (نوعی میوه ناشکوفا که پریکارب آن کاملاً گوشت‌آلود و آبدار است) داخل میوه سه حجره وجود دارد. سطح میوه در ابتدای رشد خاردار بوده ولی با رسیدن میوه صاف می‌شود. رنگ پوست میوه از سبز کم‌رنگ تا سبز خیلی تیره تغییر می‌کند. شکل میوه استوانه‌ای و کشیده است. میوه بسته به نوع و نژادهای مختلف ممکن است کوچک و یا دراز باشد. اندازه خیارهای گلخانه‌ای برحسب درجه‌بندی آن دارای طول 12 تا 14 سانتی‌متر و قطر 2 تا 2.5 سانتی‌متر (ممتاز)، طول 8 تا 16 سانتی‌متر و قطر 2 تا 3.5 سانتی‌متر (درجه یک) و با قطر بیش از 3.5 سانتی‌متر (درجه دو) می‌باشد.

در خیارهای گلخانه‌ای مشخصات ظاهری نظیر اندازه، شکل و رنگ آن در درجه اول مربوط به ژنتیک رقم و در مرحله بعد بستگی به شرایط محیطی گلخانه محل پرورش خیارها دارد.

 

منبع: کتاب راهنمای کامل کشت و پرورش خیار گلخانه‌ای، مهندس مهری خسروی-مهندس کیهان خسروی، انتشارات آموزش و ترویج کشاورزی