انگور از خانواده ویتاسه است. حدود 60 گونه از این جنس انگور وجود دارد که مهم‌ترین آن‌ها سه گروه انگورهای اروپایی، آمریکایی و موسکادین هستند. انگور ایران از نوع اروپایی است.

درخت انگور دارای دو نوع گل ناقص و کامل است اغلب انواع مو یک پایه هستند ولی انواع دو پایه نیز در گروه آمریکایی دیده می‌شوند. ریشه‌های مو منشعب و طویلند به طوری که در زمین‌های نرم و مناسب بین 2-3 متر در خاک نفوذ می‌کنند.

تنه مو به طور طبیعی نامنظم و خزنده است. روی شاخه مو، گره، میانگره، جوانه، برگ، پیچک، گل و میوه وجود دارد.

گره محل قرار گرفتن جوانه، برگ، پیچک و گل میوه است. فاصله بین دو گره که میانگره نامیده می‌شود، بر خلاف درختان دانه‌دار و هسته‌دار، در مو تغییر نمی‌کند. برگ‌ها پنجه‌ای و متقابل هستند، به جز در ارقام آمریکایی در کلیه انواع مو، مقابل برگ اول و دوم یک پیچک قرار دارد. پیچک در واقع یک شاخه تغییر شکل یافته و با خوشه از یک نوع است.

آب و هوای مورد نیاز

مو با مناطق گرم معتدل، سازگاری دارد. با آنکه برای رساندن میوه خود به فصل رشد گرم و طولانی نیازمند است؛ از گرمای شدید صدمه می‌بیند. همچنین سرمای شدید می‌تواند به مو آسیب وارد کند.

انگورهای نوع اروپایی احتیاج به زمستان خنک و تابستان طولانی و گرم دارند و نسبت به هوای گرم و مرطوب حساسیت نشان می‌دهند. انگورهای آمریکایی نسبت به سرما و گرما، مقاوم‌تر از انگورهای موسکادین هستند.

انگورهای اروپایی می‌توانند تا 15- درجه سانتی‌گراد برودت را تحمل کنند. در فصل گل، باران و رطوبت هوا، موجب به تعویق افتادن تلقیح می‌شود.

خاک مورد نیاز

انگور از لحاظ مقاومت به خشکی و سازگاری با خاک، گیاهی بسیار مقاوم و قانع است؛ اما بهترین خاک برای آن، خاک عمیق، سبک و حاصلخیز است. اگر مو در خاک‌های سنگینی کشت شود، باید در زهکشی زمین دقت کرد تا رطوبت زیاد به ریشه درخت آسیب نرساند و برعکس در خاک‌های سبک، باید رطوبت کافی برای آن تأمین شود.

انواع آمریکایی انگور، به دلیل سطحی بودن ریشه‌هایشان نیاز به خاک‌های خیلی عمیق ندارند. انواع انگور اروپایی نسبت به آهک خاک بسیار مقاوم‌اند. به طوری که گاهی تا 50 درصد آهک موجود در خاک را تحمل می‌کنند.

ازدیاد انگور

انگور را می‌توان به وسیله قلمه، پیوند و خوابانیدن تکثیر کرد. قلمه معمولی‌ترین روش ازدیاد این گیاه است. قلمه‌ها را می‌توان در دو فصل پاییز و اوایل بهار از پایه مادری جدا کرد. در صورتی که قلمه در پاییز تهیه شود، باید در طول زمستان در جعبه‌های چوبی و یا ظروف مناسب دیگر در دمای 2-5 درجه، زیر ماسه و یا خاک اره مرطوب نگهداری شود و یا آن‌ها را در عمق حدود یک متری خاک مدفون کرد.

قلمه، از شاخه‌های خشبی و قوی و سالم انتخاب می‌شود. قلمه‌هایی که از شاخه‌های ضعیف یا نارس یا پربار انتخاب شوند، ضعیف و نامناسب خواهند بود.

یک قلمه مناسب علاوه بر خشبی، سالم و قوی بودن، باید دارای رنگ شفاف، فاصله میان گره متوسط بوده و قسمت زیر پوست آن آبدار و سبز رنگ باشد. طول قلمه‌ها بین 25-35 سانتی‌متر و قطر آن‌ها بین 1-1/5 سانتی‌متر در نظر گرفته می‌شود.

اگر در نظر است قلمه‌ها به صورت دیم کاشت و پرورش یابند، باید طول آن‌ها را بسیار بیش از این مقدار و در حدود 1 متر انتخاب کرد. قلمه مو ممکن است ساده، قنداقه‌دار و یا پاشنه‌دار تهیه شود. قلمه‌ها را می‌توان در آغاز بهار در خزانه ریشه‌دار کرده و سپس آن‌ها را به محل اصلی برد و یا اینکه مستقیماً در محل اصلی کاشت.

فاصله کاشت مو در باغ‌های سنتی و در سیستم پرورشی داربستی 3×3 متر در نظر گرفته می‌شود. ارقام انگوری که به سختی ریشه‌دار می‌شوند، به روش خوابانیدن تکثیر می‌کنند. همچنین، این عمل در مواردی انجام می‌شود که محل‌های خالی در جوار درختان انگور وجود داشته باشد.

از پیوند زدن برای جوانه کردن موستان‌های قدیمی، یک‌دست کردن موستان، مبارزه با آفت فیلوکسرا با در نظر گرفتن پایه مقاوم، استفاده می‌شود. انواع پیوند اسکنه روی ریشه و نیمانیم رومیزی برای مو، کاربرد بیشتری دارند.

آبیاری

در مناطقی که میزان بارندگی بین 300-400 میلی‌متر در سال باشد، می‌توان مو را به صورت دیم پرورش داد. در صورتی که میزان بارندگی حدود 250 میلی‌متر در سال باشد، 2-3 بار آبیاری موستان در طول فصل گرم لازم است چون مو در شرایط آب و هوایی مختلف کشت می‌شود، میزان نیاز آبی آن نیز بسیار متفاوت است به طوری که بر حسب شرایط اقلیمی شاید سالانه به 40-140 سانتی‌متر آب نیاز داشته باشد.

تعداد دفعات آبیاری نیز بر حسب گرمسیر یا سردسیر بودن منطقه از 1 تا 6 بار متغیر است. معمولی‌ترین روش آبیاری مو، طی چهار مرحله به شرح زیر صورت می‌گیرد:

- مرحله اول در فصل یخبندان به منظور ذخیره رطوبت و از بین رفتن لارو آفات

- مرحله دوم در اوایل بهار و پس از هرس شدید بوته‌ها

- مرحله سوم زمانی که میوه‌ها تازه تشکیل شده‌اند

- مرحله چهارم هنگامی که میوه ها در حال رسیدن هستند

اگر برداشت انگور به تأخیر بیفتد، آبیاری پنجم نیز ضرورت پیدا می‌کند. مو ممکن است به روش‌های بارانی، کرتی و یا جوی و پشته‌ای آبیاری شود.

کود مورد نیاز

مو با وجود قانع بودن، نیاز به مقدار کافی کود آلی و کودهای شیمیایی بخصوص ازت، فسفر، پتاس، روی و بور دارد. بر حسب سبک یا سنگین بودن بافت خاک، میزان ازت خالص مورد نیاز 40-70 کیلوگرم در هکتار است.

همچنین نیاز مو به فسفر خالص سالانه 6-12 کیلوگرم است. پتاسیم در صورتی مصرف می‌شود که علایم کمبود آن در بوته مشاهده شود. کودهای کم‌مصرف را می‌توان بر حسب نیاز به صورت مخلوط با خاک و یا محلول‌پاشی روی برگ در دسترس گیاه قرار داد.

هرس

نوع هرس فرم مو بیشتر تابع رقم انگور و شرایط آب و هوایی منطقه است. در نواحی سردسیر، تنه مو کوتاه نگاه داشته می‌شود تا هم از خطر سرمازدگی در امان باشد و هم در صورت لزوم بتوان آن را در زمستان با کاه و کلش پوشاند. در مناطق کم‌نور، بیشتر از فرم‌های پهن و داربستی استفاده می‌شود تا میزان نور دریافتی گیاه بیشتر شود. در اینجا دو فرم هرس مو شرح داده می‌شود:

فرم خزنده: این فرم تربیت، ویژه مناطق سردسیر است. برای پرورش مو به این فرم، پس از کاشت نهال دو جوانه روی آن باقی گذاشته و بقیه شاخه حذف می‌شود. در اواخر سال دوم بوته مو دارای یک تنه و دو شاخه است که آن‌ها نیز بعد از جوانه دوم هرس می‌شوند.

بنابراین، در سال سوم روی تنه مو چهار شاخه وجود دارد که به فاصله کمی از سطح زمین قرار گرفته‌اند. در صورت قوی بودن بوته، تعداد شاخه‌ها ممکن است تا شش شاخه نیز برسد.

در بعضی از مناطق سردسیر خاک جوی‌ها را برداشته و روی پشته‌ها می‌ریزند. بدین ترتیب پشته‌هایی به ارتفاع حدود دو متر به وجود می‌آید که خود حفاظ مناسبی در مقابل سرما محسوب می‌شود.

فرم پاچراغی: برای تربیت مو به فرم پاچراغی، در سال اول نهال از نزدیکی سطح زمین به طوری که فقط یک جوانه روی آن باقی بماند، هرس می‌شود. این جوانه در طول فصل رشد، تبدیل به شاخه شده و تنه اصلی درخت را به وجود می‌آورد. در سال دوم و به هنگام هرس این شاخه از ارتفاع 70-80 سانتی‌متری قطع می‌شود.

همچنین در انتهای این شاخه 2-4 جوانه نگهداری و بقیه جوانه‌ها حذف می‌شوند. در سال سوم با قطع انتهای شاخه اصلی، ارتفاع بوته مو ثابت نگاه داشته می‌شود و شاخه‌های فرعی نیز به نحوی که فقط 2-3 جوانه روی آن‌ها باقی بماند، هرس می‌شوند. از این به بعد تاج درخت فرم یافته است ولی باید همه ساله با هرس مداوم از رشد طولی و انبوه شدن تاج آن جلوگیری کرد.

علاوه بر فرم‌های ذکر شده، مو به صورت داربستی یا چفته‌ای، پالمت و کوردون نیز تربیت می‌شود.

هرس زمستانه مو می‌تواند پس از ریزش برگ‌ها آغاز شده و تا زمانی که اشک مو شروع می‌شود ادامه یابد؛ اما بهتر است به خاطر صدمه ندیدن جوانه‌ها در طول زمستان، هرس تا کمی قبل از آغاز اشک مو به تعویق افتد. از آنجا که میوه انگور روی شاخه‌های همان سال به وجود می‌آید، هرس مو به‌منظور تولید شاخه‌های نو اهمیت ویژه‌ای دارد.

در موقع هرس باید وضعیت درخت را در سال گذشته مورد توجه قرار داد تا در صورتی که در سال قبل رشد بوته زیاد بوده است، جوانه‌های بیشتری روی شاخه نگهداری شود. در واقع هر سه شکل هرس شدید (کوتاه)، متوسط و ضعیف (بلند)، برحسب موقعیت و وضعیت شاخه، روی مو انجام می‌شود.

شاخه‌های ضعیف هرس شدید می‌شوند. بدین معنی که فقط 2 جوانه روی شاخه نگهداری می‌شود. برعکس اگر شاخه قوی باشد هرس ضعیف آن مناسب است و حداقل 4-5 جوانه روی شاخه نگهداری می‌شود و بقیه شاخه حذف می‌شود.

بدیهی است تعداد جوانه‌ها در ارقام مختلف متفاوت است. مو به هرس تابستانه نیز نیازمند است. در هرس تابستانه، شاخه‌های مزاحم و سایه‌انداز قطع می‌شوند. فراوانی بیش از حد شاخ و برگ می‌تواند ریز و نامرغوب شدن شاخه‌ها و دانه‌ها و بد رنگ شدن آن‌ها را به دنبال داشته باشد. علاوه بر هرس شاخه، در صورتی‌که خوشه‌ها از نظر نور در مضیقه باشند، هرس برگ نیز انجام می‌شود و تعداد معدودی از برگ‌ها حذف می‌شوند همچنین تنه‌جوش‌ها و پاجوش‌ها نیز قطع می‌شوند.

هرس خوشه در صورت لزوم در اواسط فصل رشد و حدود تیر ماه صورت می‌گیرد. برای این منظور حدود یک سوم انتهای خوشه قطع می‌شود و گاهی تعدادی از خوشه‌ها و یا دانه‌ها را حذف می‌کنند. این عمل موجب بالا رفتن کیفیت محصول می‌شود.

در صورت لزوم عملیات زخم کردن پوست و برداشتن قسمتی از پوست شاخه نیز به قصد بهبود مرغوبیت خوشه در تابستان انجام می‌شود.

سایر عملیات داشت

قیم زدن مهم‌ترین عملی است که مو، به جز در مورد فرم خزنده، بدان نیازمند است. در موکاری، نوع و شکل قیم با فرم پرورش درخت تغییر می‌کند. همانطور که قیم مورد استفاده در فرم پاچراغی (پایه) با قیم داربستی و کوردون متفاوت است. گاهی برای درشت و مرغوب شدن محصول از مواد شیمیایی استفاده می‌شود. ترکیبات مختلفی از جمله جیبرلین، از آن جمله است.

برداشت

انگور با دست و با ظرافت خاصی چیده و حمل می‌شود و به شکل تازه یا کشمش مصرف می‌شود. از انگور محصولات ثانوی دیگری نظیر دوشاب، آب انگور، سرکه و شیره به دست می‌آید.

منبع

کتاب تولید محصولات باغی، رشته امور زراعی و باغی، گروه تحصیلی کشاورزی، سال 1391، صفحه 134