مشخصات گیاه‌شناسی

زیتون از خانواده اولئاسه و گیاهی همیشه سبز است. موطن اصلی آن جنوب شرقی آسیا و قسمتی از اقیانوسیه، استرالیا و آفریقاست. گل‌های آن کامل هستند ولی در بیشتر آن‌ها تخمدان و مادگی از بین می‌رود، بدین جهت همیشه تعداد میوه بسیار کمتر از تعداد گل درخت است.

زیتون یک پایه است و گرده‌افشانی آن توسط باد انجام می شود. میوه زیتون روی شاخه‌های سال قبل به وجود می‌آید. برگ‌های این درخت متقابل، باریک و دائمی هستند. تنه درخت زیتون خیلی نامنظم است و اغلب برجستگی‌هایی روی تنه و شاخه‌ها مشاهده می‌شود.

آب و هوای مورد نیاز

زیتون طالب آب و هوای مدیترانه‌ای است و شرایط مرطوب و نسبتاً گرم را می‌پسندد. در مناطقی که در زمستان درجه حرارت به صفر نرسد و همچنین در مناطق خشکی که امکان آبیاری کافی در فصل تابستان وجود داشته باشد، می‌توان زیتون را پرورش داد.

درخت زیتون گرمای کمتر از 40 درجه سانتی‌گراد و سرمای تا 10- درجه را تحمل می‌کند و مقادیر بیشتر و کمتر از طیف حرارتی ذکر شده، به درخت آسیب می‌رساند.

خاک مورد نیاز

زیتون قدرت تحمل اغلب خاک‌ها را دارد ولی خاک‌های عمیق و حاصلخیز با بافت متوسط برای پرورش آن مناسب‌تر هستند. این گیاه به شوری خاک و رطوبت زیاد، حساسیت نشان می‌دهد. خاک‌های با pH خنثی یا کمی اسیدی برای پرورش زیتون مناسب‌اند و چنانچه در این خاک‌ها مقدار کمی آهک وجود داشته باشد، شرایط برای رشد این گیاه ایده‌آل می‌شود.

ازدیاد

زیتون به وسیله بذر، پیوند، قلمه، خوابانیدن و پاجوش و اخیراً با کشت بافت تکثیر می‌شود. بهتر است بذر زیتون از هسته میوه‌های نیم‌رس آن تهیه شود. زمانی که میوه از سبز به زرد روشن متمایل می‌شود، میوه را برداشت کرده و هسته آن را در زمین می‌کارند. میزان بذر لازم بسته به شرایط منطقه از 250 گرم تا 5 کیلو در هکتار متغیر است.

چون هسته زیتون پوست سختی دارد، بهتر است برای قابل نفوذ کردن آن نسبت به آب و هوا، هسته‌ها را به مدت 10-20 دقیقه در محلول کربنات دوسود یک درصد قرار داد و یا آن‌ها را به مدت 10 روز در آب خیس کرد.

پس از آماده شدن بذر، هسته‌ها را به فاصله 25 سانتی‌متر از یکدیگر روی پشته‌هایی که یک متر از هم فاصله دارند، می‌کارند و در سال بعد هنگامی که نهال‌ها 6-8 برگه شدند، آن‌ها را به خزانه انتظار منتقل کرده و به فاصله 50 سانتی‌متر از یکدیگر کشت می‌کنند. در شهریور ماه همان سال، پیوند شکمی و یا در اسفند ماه آینده، پیوند اسکنه زیرپوستی روی نهال‌ها زده و در اسفند ماه سال بعد آن‌ها را به محل اصلی منتقل می‌کنند.

برای تکثیر به وسیله قلمه، از قلمه‌های نیمه‌خشبی به طول 10-20 سانتی‌متر استفاده می‌شود. بعد از تهیه قلمه دو برگ پایینی آن را کاملاً حذف کرده و نیز نصف سطح سایر برگ‌ها را قطع می‌کنند تا میزان تبخیر به حداقل برسد سپس آن‌ها را در جعبه کاشت و یا شاسی می‌کارند.

در تمام طول مدت ریشه‌دار شدن باید رطوبت خاک بستر و نیز رطوبت هوای اطراف قلمه‌ها را در حد اشباع نگاه داشت. گاهی برای تسریع در ریشه‌زدایی از هورمون‌های ریشه‌زا بهره می‌گیرند.

نهال‌های ریشه‌دار شده مستقیماً به زمینه اصلی و یا به خزانه دوم منتقل می‌شوند. در موقع انتقال باید دقت کرد که ریشه در معرض تابش شدید آفتاب و وزش باد قرار نگیرد. این دو عامل می‌توانند موجبات خشک شدن نهال‌های جوان را فراهم سازند. موقع انتقال نهال بر حسب شرایط منطقه از اواسط زمستان تا اواسط بهار است.

فاصله کاشت نهال‌ها در کشت آبی 8-10 متر و در کشت دیم 2-3 برابر این مقدار در نظر گرفته می‌شود.

هرس

درختان زیتون به فرم شلجمی تربیت می‌شوند. باید سعی شود که فواصل بین شاخه‌ها روی تنه مساوی باشد و تا آنجا که مقدور است، شاخه‌های اصلی به طور افشان و یا زاویه هرچه بازتر نسبت به تنه قرار گیرند.

زیرا سایه زیاد در داخل تاج، باعث صدمه خوردن به شاخه‌های زیرین می‌شود. هرس سالیانه به منظور خلوت کردن تاج و جلوگیری از طویل شدن درخت و گاهی برای جلوگیری از تبخیر انجام می‌شود.

کود مورد نیاز

میزان کوددامی مورد نیاز زیتون، بر حسب وضعیت خاک و مقدار محصول متفاوت است، درختان زیتون پربار، در صورتی که در خاک‌های مرطوب کشت شوند، هرکدام به حدود 2/5 کیلوگرم سولفات آمونیوم، 2 کیلوگرم سوپرفسفات، 1/5 کیلوگرم نیترات‌آمونیوم نیاز دارند و در صورتی که خاک خشک باشد، حدود دو سوم همین میزان کود برای هر درخت کافی است.

نیاز درخت زیتون به کوددامی با مصرف 80-120 کیلوگرم برای هر درخت برطرف می‌شود. مصرف بیش از حد نیاز ازت سبب دیررسی محصول می‌شود.

آبیاری

زیتون در برابر کم آبی مقاوم است. با این وجود کم و بیش، بسته به نوع منطقه باید آبیاری شود. در مناطق گرم و خشک، مقدار آب بیشتری مورد نیاز است. در سال‌های اولیه کاشت، نیاز به آب بیشتر است. همچنین انواع زیتون کنسروی نسبت به انواع روغنی به آب بیشتری نیاز دارند، در مناطقی که میزان بارندگی سالانه 400 میلی‌متر باشد، می‌توان زیتون را به صورت دیم کاشت.

سایر عملیات داشت

از قدیم برای رفع سال‌آوری زیتون، تنک کردن میوه آن معمول بوده است. موقع تنک کردن از اواخر خرداد ماه تا اواخر تیر ماه و نیز مبارزه با آفات و بیماری‌ها، از جمله عملیات داشت این گیاه هستند.

برداشت

برداشت زیتون ممکن است به منظور تهیه کنسرو و یا روغن انجام گیرد. در صورت اول، برداشت باید با دقت و مراقبت خاصی انجام شود تا دانه‌ها آسیب نبینند. ضمناً میوه‌ای که به منظور کنسرو کردن برداشت می‌شود، باید از جهت اندازه به حداکثر رشد خود رسیده باشد؛ ولی لازم نیست مقدار روغن آن در حداکثر میزان ممکن باشد. اما در صورتی که زیتون به منظور روغن‌کشی برداشت می‌شود، باید کاملاً رسیده و دارای حداکثر روغن باشد.

مراکز اصلی پرورش زیتون در ایران، رودبار و منجیل، هستند و از ارقام مهم زیتون می‌توان کوله زیتون، زیتون سیاه، زیتون شامی، خرما زیتون، خارا زیتون و مارا زیتون را نام برد. واریته‌های ایتالیایی، اسپانیایی، یونانی، الجزایری و ترکیه‌ای از انواع خارجی زیتون هستند.

منبع

کتاب تولید محصولات باغی، رشته امور زراعی و باغی، گروه تحصیلی کشاورزی، سال 1391، صفحه 139