مشخصات گیاه‌شناسی

پسته متعلق به خانواده آناکاردیاسه است. گیاهی است دوپایه با گل‌های فاقد گلبرگ، گل‌ها، روی شاخه‌های یک ساله تشکیل می‌شوند. تخمدان گل فوقانی و میوه آن شفت است. برگ‌های پسته متناوب، ساده و یا مرکب هستند.

در جنس پسته، یازده گونه مختلف وجود دارد که سه گونه بنه یا چاتلانقوش و خینجوک و آتلانتیکا به عنوان پایه پسته معمولی، مورد استفاده قرار می‌گیرند.

کاشت پسته در ایران، از دیرباز معمول بوده و هم اکنون نیز به عنوان یکی از محصولات مهم باغبانی در اغلب مناطق کشور رواج دارد.

آب و هوای مورد نیاز:

پسته گیاهی مقاوم است و شرایط سخت را به خوبی تحمل می‌کند. اما برای تولید محصول اقتصادی نیاز به تابستان نسبتاً طولانی و نور و حرارت کافی دارد.

این گیاه برودت تا 20- درجه سانتی‌گراد و حرارت تا 40+ درجه سانتی‌گراد را تحمل می‌کند. کاشت پسته در ارتفاعات و مناطقی که رطوبت نسبی هوا بالا باشد، مقرون به صرفه نیست.

خاک مورد نیاز

درخت پسته، خاک‌های لیمونی و سبک را می‌پسندد و به دلیل داشتن ریشه‌های محوری عمیق، لازم است خاک حداقل 2 متر عمق داشته باشد. وجود چنین ریشه‌هایی سبب شده است که پسته نسبت به کم‌آبی، بسیار مقاوم باشد.

پسته قادر است خاک‌های شور و سنگین را به خوبی تحمل کند ولی نسبت به خاک‌های مرطوب از خود حساسیت نشان می‌دهد.

روش ازدیاد

تکثیر پسته از طریق کاشت بذر در محل اصلی و پیوند بر روی نهال حاصل انجام می‌شود. از ارقام مختلف پسته می‌توان به عنوان پایه استفاده کرد. اما باغ‌داران پسته نوع بادامی را برای پایه بیشتر می‌پسندند.

همان‌گونه که ذکر شد از بنه و خنجک و آتلانتیکا نیز به عنوان پایه استفاده می‌شود.

پسته را می‌توان به صورت مستقیم در زمین اصلی یا به صورت خزانه‌کاری کشت نمود. نشاء کردن آن به صلاح نیست و باید حتماً در زمین اصلی کشت شود. نحوه عمل بدین ترتیب است که ابتدا بذور پسته را استراتیفه می‌کنند.

سهل‌ترین شیوه استراتیفه، خیساندن بذرها به مدت 24-48 ساعت در آب ولرم است و در طی این مدت 2 تا 3 مرتبه آب ظرف را تعویض می‌کنند.

پس از این مدت تا ظهور جوانه، بذرها در کیسه‌های پارچه‌ای در شرایط مرطوب و دمای مناسب نگهداری می‌شوند. پس از جوانه زدن، بذرها را در زمین اصلی و یا خزانه می‌کارند. روی بذرها معمولاً با خاک نرم یا ماسه پوشانده می‌شود.

بذور باید تا زمان سبز شدن و نیز تا مدتی پس از آن از حمله جوندگان محافظت شوند. ضمناً می‌توان بذور را در کیسه‌های پلاستیکی سبز کرد و نهال‌های کوچک را به محل اصلی انتقال داد.

فاصله ردیف‌های کشت، معمولاً 5-8 متر و فاصله درختان روی هر ردیف 5-6 متر در نظر گرفته می‌شود. پس از گذشت 1-3 سال نهال‌ها آماده پیوند زدن می‌شوند. این دوره زمانی بستگی به رقم و قوت و ضعف نهال دارد.

دو نوع پیوند لوله‌ای و شکمی (T) برای پسته کاربرد بیشتری دارند. در صورتی که بیم آن برود که شیره پسته به پیوندک آسیب برساند، از پیوند T وارونه (┴) استفاده می‌شود.

درخت پسته بین 5-8 سالگی بارور می‌شود و در سنین 15-40 سالگی حداکثر محصول خود را تولید می‌کند. طول عمر این گیاه بسیار زیاد و گاهی برحسب پایه مورد استفاده تا 400 سال می‌رسد.

لازم به ذکر است که به دلیل دو پایه بودن این گیاه به ازای هر 10 درخت ماده، باید 1 درخت نر در باغ داشته باشد و چون گرده‌افشانی توسط باد صورت می‌گیرد، بهتر است درختان نر رو به باد و با پراکنش مناسب در سطح باغ، وجود داشته باشند.

مهم‌ترین مشکل پسته بارآوری متناوب یا سال‌آوری آن است. این امر تا حد زیادی ژنتیکی است. اما ضعف درخت در اثر باروری نیز عامل مهمی برای ایجاد سال‌آوری محسوب می‌شود.

میزان کود مورد نیاز

درختان پسته به 30-40 تن کود دامی در هکتار نیاز دارند. پسته‌کاران سعی دارند بیشتر از کود مرغ استفاده کنند. علاوه بر آن هر هکتار پسته‌کاری به میزان معینی کود ازته و فسفره نیازمند است.

کودهای پتاسه باید در صورت بروز علایم کمبود، مصرف شوند. کمبود عناصر کم‌مصرف با محلول‌پاشی روی برگ و یا اضافه کردن میکرو المانت‌ها به خاک برطرف می‌شود.

آبیاری

درختان پسته، در حال حاضر، غالباً به شیوه جوی و پشته‌ای آبیاری می‌شوند. با وجود مقاوم بودن این گیاه نسبت به کم‌آبی، در صورتی که آب کافی در اختیار پسته قرار نگیرد، محصول مرغوب و اقتصادی تولید نخواهد کرد.

تعداد دفعات آبیاری بسته به شرایط اقلیمی و سن گیاه متفاوت است. معمولاً در سال اول هر 7-15 روز یکبار  و در سال‌های بعد هر 20-30 روز یکبار پسته را آبیاری می‌کنند.

هرس

درخت پسته به فرم‌های شلجمی و جامی تربیت می‌شود. با توجه به اینکه، غالباً برداشت محصول با دست انجام می‌شود، فرم پاکوتاه برای این گیاه مناسب‌تر است. پس از فرم‌دهی هرس منحصر به قطع شاخه‌های خشک و آفت‌زده و نرک‌ها خواهد بود.

سایر عملیات داشت

چون درختان پسته به بیماری گوموز حساس هستند و رسیدن آب به پای درختان علت اصلی ابتلای آن‌ها به این بیماری است، باید چه در سنین اولیه رشد و چه در سال‌های باروری و تنومندی از رسیدن آب به طوقه آن‌ها و نیز قرار گرفتن خاک مرطوب در پای گیاه ممانعت به عمل آید.

برای این منظور معمولاً با خاک اطراف درخت دیواره کوچک و حصار مانندی گرداگرد آن ایجاد می‌کنند تا مانع نفوذ رطوبت به اطراف تنه باشد. ضمناً از ریختن خاک پای درخت باید خودداری کرد. اطراف تنه و طوقه باید همیشه خالی و خشک باشد.

شخم مرتب، وجین، سله‌شکنی، مبارزه با آفات و بیماری‌ها از عملیات ضروری داشت پسته هستند.

برداشت

برداشت پسته پس از آن که پوست رویی دانه نرم و به راحتی از دانه جدا شد آغاز می‌شود. با آن که هم‌اکنون ماشین‌های برداشت پسته وارد بازار مصرف شده‌اند، اغلب، پسته را با دست برداشت می‌کنند. موقع برداشت باید دقت کرد که خوشه‌ها از درخت جدا شوند. چون باقی ماندن خوشه روی درخت موجب تشدید آفات می‌شود.

پس از برداشت عملیات پوست‌گیری، شست‌وشو، خشک کردن، درجه‌بندی و بسته‌بندی انجام می‌گیرد. کلیه این عملیات را ماشین‌های ویژه انجام می‌دهند و کمتر با دست، صورت می‌گیرد.

نکته قابل توجه، دقت در خشک کردن و بسته‌بندی صحیح پسته است. در صورتی که رطوبت دانه از حد معینی بیشتر باشد، قارچ‌های سمی امکان رشد می‌یابند و محصول را آلوده می‌کنند.

نام‌گذاری انواع پسته در استان کرمان بیشتر جنبه محلی و سلیقه‌ای دارد. گاهی ممکن است یک رقم به چند اسم، نامیده شود. مهم‌ترین ارقام پسته ممتاز، اوحدی، بادامی و کله‌قوچی هستند.

منبع

کتاب تولید محصولات باغی، رشته امور زراعی و باغی، گروه تحصیلی کشاورزی، سال 1391، صفحه 124