معیارهای ارزیابی کیفیت آب

در مناطق خشک مثل شرایط کشور ما، آب‌های آبیاری معمولاً کیفیت نامطلوبی دارند. منظور از کیفیت آب، مطلوب بودن آن برای مصرف است. آب در مواردی از جمله کشاورزی، باغبانی، آشامیدن و صنعت مورد استفاده قرار میگیرد. لذا چنانچه آب مورد استفاده در پرورش گیاهان زینتی، باغبانی و زراعت مناسب و مطلوب باشد محصولات ما دارای کیفیت و عملکرد بالا خواهند بود.

معیارهای ارزیابی کیفیت آب:

- شوری یا مقدار املاح
- میزان نسبی سدیم
- غلظت کربنات و بی‌کربنات
- عناصر سمی

شوری یا مقدار املاح

مقدار شوری و املاحی که در آب آبیاری وجود دارد اگر از یک حد مشخصی تجاوز کند و باعث پایین آمدن کیفیت و عملکرد شود اصطلاحاً آب را شور می‌گویند. آبی که شور باشد باعث شور شدن خاک و تجمع املاح در آن خواهد شد.

آب‌ها از نظر شوری به چهار گروه زیر تقسیم می‌شوند:

  1. C1 (شوری کم):

استفاده آبیاری از این آب‌ها برای هیچ محصولی و در هیچ خاکی ایجاد محدودیت نمی‌کند. مگر در خاک‌های بسیار سنگین و با نفوذپذیری کم که شستشوی مختصری را ایجاد می‌نماید. هدایت الکتریکی یا EC این آب‌ها کمتر از 250 میکروموس بر سانتی‌متر می‌باشد.

  1. C2 (شوری متوسط):

اگر مقدار آب آبیاری را بر اساس محاسبه قدری بیشتر نمایند می‌توان از این نوع آب استفاده کرد. گیاهان با حساسیت متوسط در مقابل شوری را می‌توان با این آب آبیاری نمود.

  1. C3 (شوری زیاد):

استفاده آبیاری از این آب تنها برای گیاهان مقاوم به شوری و در زمین‌های با زهکشی مناسب آبشویی خاک مجاز می‌باشد.

     4. C4 (شوری خیلی زیاد):

حتی‌المقدور نباید از این نوع آب برای آبیاری استفاده نمود. در صورت اجبار فقط در اراضی با نفوذپذیری زیاد و زهکشی مناسب و برای گیاهان خیلی مقاوم به شوری قابل استفاده می‌باشند. آب مصرفی باید آنقدر زیاد باشد که همزمان با آبیاری شستشوی خاک را نیز انجام دهد. هدایت الکتریکی این نوع آب‌ها بیش از 2250 میکروموس بر سانتی‌متر می‌باشد.

میزان نسبی سدیم

سدیمی بودن آب یا میزان نسبی سدیم، نسبت سدیم به کلسیم و منیزیم آب می‌باشد چنانچه این نسبت بالا باشد آب را سدیمی گویند که آب سدیمی نیز به نوبه خود باعث افزایش سدیم خاک می‌شود.

از نظر سدیمی بودن، آب‌ها به چهار گروه زیر تقسیم می‌شوند:

  1. S1 (سدیم کم):

قابل استفاده برای آبیاری غالب خاک‌ها، بدون ترس از بروز خطر قلیایی شدن می‌باشد. البته برخی نباتات حساس به سدیم نظیر درختان میوه هسته‌دار مانند زردآلو، آلو، گیلاس، بادام ممکن است نسبت به جذب سدیم اضافی حساسیت نشان دهند.

  1. S2 (سدیم متوسط):

در خاک‌های با نفوذپذیری زیاد و ترکیبات کلسیم کافی قابل توصیه می‌باشد. البته در انتخاب نوع گیاه باید دقت کافی به عمل آورد.

  1. S3 (سدیم زیاد):

استفاده از این نوع آب‌ها در زمین‌های با نفوذپذیری بسیار زیاد و زهکشی خوب که ترکیبات کلسیم به اندازه کافی داشته باشند و اگر همراه با شستشوی مداوم خاک و مراقبت زیاد باشد میسر است. کاربرد مواد اصلاح کننده به منظور خنثی کردن سدیم تبادلی زاید خاک ضروری است. در انتخاب نوع محصول نیز باید دقت کرد.

  1. S4 (سدیم و قلیائیت بسیار زیاد):

حتی‌المقدور باید از این نوع آب‌ها برای آبیاری استفاده نشود. مگر با مراقبت کافی و رعایت تمام شرایطی که برای جلوگیری از خطر قلیائیت زیاد باید فراهم شود.

در کاربرد همه آب‌های فوق می‌توان با افزایش مقادیری گچ و آهک به خاک خطر شوری و قلیائیت را کاهش داد.

غلظت کربنات و بی‌کربنات:

معیار سوم، غلظت کربنات و بی‌کربنات آب‌های آبیاری است و غلظت زیاد کربنات و بی‌کربنات باعث می‌شود که این دسته از آب‌ها برای آبیاری مناسب نباشند و مشکلاتی را ایجاد کنند.

مشکلات ناشی از بی‌کربنات فراوان آب در تغذیه گیاه:

بی‌کربنات زیاد در آب به دو صورت مستقیم و غیر مستقیم در تغذیه گیاه تأثیر دارد. تأثیر غیر مستقیم بی‌کربنات زیاد در آب‌ باعث تسریع در سدیمی شدن خاک می‌شود و در نتیجه مشکلات خاک‌های سدیمی در تغذیه گیاه را نیز به همراه دارد.

در تغذیه گیاه، اثر مستقیم بی‌کربنات زیاد در آب مهم‌تر است. بی‌کربنات زیاد در آب باعث ایجاد اشکال در جذب آهن و روی توسط گیاه می‌شود. یعنی آب‌های دارای بی‌کربنات زیاد موجب تشدید کمبود عناصری مثل آهن و  روی در گیاه می‌شود. گیاهان زینتی به کمبود آهن حساس هستند و شرایط خاک‌های کشور ما به‌ صورتی است که کمبود آهن دیده می‌شود.

به عنوان مثال کمبود آهن باعث می‌شود رنگ برگ‌ها از حالت سبز، متمایل به زرد شود و در بعضی از گیاهان ممکن است رنگ برگ کاملاً سفید بوده یا اینکه رگبرگ‌ها سبز و بقیه برگ حالت زردی داشته باشد. باید در مصرف آب‌هایی که بیش از 200 میلی‌گرم در لیتر بی‌کربنات دارند احتیاط به عمل آورد.

عناصر سمی:

عامل مهم دیگر در ارزیابی کیفیت آب، عناصر سمی هستند. در آب‌های مناطق خشک، ممکن است عناصری مثل کلر، سدیم و بور به مقدار زیاد وجود داشته و باعث مسمومیت گیاه شوند. علاوه بر آن، آب‌هایی که به نحوی آلوده‌اند مثلاً به وسیله پساب‌های صنعتی آلوده شده‌اند، دارای عناصر سمی مانند: کادمیوم، سرب و نیکل می‌باشند.

سمیت عناصری از قبیل آرسنیک، کادمیوم، جیوه و سرب کاملاً شناخته شده است و در صورتی که از طریق خاک وارد بافت گیاهان شوند سبب مسمومیت حیوانات و یا انسان شده و یا عوارض و بیماری‌های نامطلوب را باعث می‌گردند. رنگ‌های مختلف، پودرهای لباسشویی، مواد پلاستیکی و برخی سموم کشاورزی و بنزین حاوی این عناصر بوده و ازدیاد مصرف روز افزون آن‌ها توسط بشر سبب تجمع این عناصر در خاک می‌گردد.

ازت با آنکه عنصر ضروری برای گیاه و انسان است چنانچه مقادیر زیادی از شکل نیتراتی آن در خاک تجمع یابد به میزان زیاد جذب گیاهان شده و حیوانات علفخوار را دچار مسمومیت می‌کند. شسته شدن مقدار زیادی نیترات خاک به داخل آب‌های زیر زمینی سبب آلودگی آب آشامیدنی شده و آشامیدن چنین آب آلوده‌ای سبب مسمومیت انسان و به خصوص نوزادان می‌شود.

برای ارزیابی کیفیت آب اولین مرحله نمونه‌ برداری از آب است که نمونه‌ها معمولاً به صورت بطری‌های 1 لیتری است که از آب رودخانه، چاه و قنات است، سپس نمونه‌ها را برای تعیین غلظت عناصر سمی به آزمایشگاه منتقل و تجزیه می‌کنند.


منبع: شاخص‌های کیفیت آب و خاک در کشاورزی، مهندس خدایی و نادر سلیم، چاپ اول